Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

Barbara Olasińska, WIELKI NAFTOWIEC

Jedną z ofiar zbrodni niemiecko-ukraińskiej na Wzgórzach Wuleckich w 1941 r. był wybitny chemik, uczony i wynalazca profesor Stanisław Pilat (1881–1941). W ubiegłym roku minęła 120 rocznica urodzin i 60 rocznica jego tragicznej śmierci.

Stanisław PilatRodzina Pilatów to trzy pokolenia i półtora wieku rodziny lwowskich uczonych i działaczy. Dynastię otwiera
S t a n i s ł a w  Pilat senior (1802–66), pedagog, literat, człowiek kultury. Rodem z Krasnegostawu, lecz wykształcony we Lwowie, powstaniec 1831 r., działacz narodowy w czasie Wiosny Ludów 1848 r. we Lwowie. Poświęcił się działalności pedagogicznej – w 1850 r. otworzył prywatny zakład wychowawczy – oraz pracy pisarskiej, społecznej i kulturalnej. Jego trzej synowie to:
T a d e u s z  Pilat (1844–1923), prawnik, statystyk, profesor i rektor Uniwersytetu Lwowskiego
R o m a n  Pilat (1846–1906), historyk literatury, profesor i rektor Uniwersytetu Lwowskiego
W ł a d y s ł a w  Pilat (1857–1908), ekonomista i socjolog, profesor Politechniki Lwowskiej.
Wszyscy wymienieni spoczywają na Cmentarzu Łyczakowskim.
Trzecie pokolenie to  S t a n i s ł a w Pilat junior.
Urodził się we Lwowie jako syn Tadeusza Pilata i Marii z Dunikowskich. Szkoły ukończył we Lwowie, tamże na Politechnice rozpoczął studia chemiczne, kontynuowane na kilku uniwersytetach niemieckich. Doktorat otrzymał w Lipsku.
Swoją działalność zawodową rozpoczął w 1904 r. w Borysławiu, ale od samego początku towarzyszyła jej praca naukowa, którą podjął w Krajowej Stacji Doświadczalnej Przemysłu Naftowego przy Politechnice Lwowskiej. Już za pierwsze osiągnięcia z zakresu utleniania węglowodorów naftowych otrzymał, wraz ze swym współpracownikiem, nagrodę.
Potem – po praktyce w rafinerii w Pardubicach w Czechach, krótkim epizodzie na pierwszym kierowniczym stanowisku w Krośnie i kolejnej pracy za granicą w Rumunii, gdzie w rafinerii w Ploesti uruchomił jedną z pierwszych w Europie destylację próżniową olejów maszynowych – został w 1909 r. dyrektorem technicznym budującego się zakładu odbenzyniania dla destylacji atmosferycznej w rafinerii w Drohobyczu, przekształconej później w Państwową Fabrykę Olejów Mineralnych „Polmin”. Funkcję tę pełnił przez lat dziewięć.

W okresie tym – wedle jego własnych pomysłów – powstały nowe urządzenia i instalacje: nowa metoda rektyfikacji benzyny, oparta na wykorzystaniu ciepła spalania pozostałości z ropy, projekt i budowa parafiniarni, realizacja patentu na rozbijanie emulsji wodno-ropnej, budowa instalacji wysokopróżniowej destylacji olejów. W 1912 r. zwróciła się do Pilata zagraniczna firma S. Pearson z propozycją opracowania projektu ciągłej destylacji ropy naftowej. Projekt został zrealizowany w Meksyku.
Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. dr Pilat wyjechał na krótko do Krakowa. Tu w 1919 r. stanął na czele Urzędu Naftowego przy Polskiej Komisji Likwidacyjnej. Przypadł mu udział w kierowaniu pracami nad organizacją przemysłu naftowego w odrodzonej Polsce. Po przejściu Urzędu Naftowego do Ministerstwa Przemysłu i Handlu Pilat przyjął oferowane mu przez firmę Mc Garveya stanowisko doradcy technicznego Galicyjskiego Karpackiego Towarzystwa Naftowego. Po wchłonięciu Towarzystwa przez koncern naftowy „Dąbrowa” został dyrektorem wszystkich rafinerii koncernu, zarówno w kraju, jak i za granicą. Wówczas, wraz z dyrektorem koncernu „Pionier” Jerzym Halpernem, podjął realizację swoich zamierzeń, dotyczących reorganizacji przemysłu naftowego, scentralizowania go i unowocześnienia. W 1920 r. powstaje Syndykat Przemysłu Naftowego „Polnaft”. W skład jego kierownictwa wszedł dr Stanisław Pilat, mogąc w ten sposób kontynuować zamierzone prace reorganizacyjne w tym przemyśle.
W 1920 r. Pilat zaprojektował i zrealizował budowę gazociągu Winnica–Glinnik Mariampolski. W roku następnym uruchomił w jednej z polskich rafinerii fabrykę otrzymywania sulfokwasów przez utylizację odpadów porafinacyjnych.
W latach 1921–23 prowadził przebudowę rafinerii „Jedlicze” w opaciu o projekt prof. I. Mościckiego (frakcjonowana kondensacja). Niestety ten śmiały eksperyment, pozwalający na przerobienie 200 ton ropy dziennie, nie został dokończony z powodu sprzeciwu akcjonariuszy, obawiających się wysokich, ich zdaniem, kosztów tych nowatorskich prób. Wykorzystano je natychmiast w USA.
W latach 1922 i 1923 nastąpiły dwa ważne wydarzenia w życiorysie S. Pilata: udział merytoryczny i osobisty w wierceniach, prowadzonych na dużą skalę w Daszawie w powiecie stryjskim, oraz rozpoczęcie wykładów z zakresu technologii przeróbki ropy naftowej na wydziale chemicznym Politechniki Lwowskiej.
W roku 1924 dr Stanisław Pilat został powołany przez Senat Politechniki Lwowskiej na stanowisko profesora zwyczajnego. Powierzono mu zorganizowanie i kierownictwo nowo powstałej Katedry Technologii Nafty i Gazów Ziemnych. W tym samym roku (1 listopada) popłynęły pierwsze dostawy gazu z Daszawy do „Polminu”.
W 1926 r. profesor Pilat przerywa prace naukowe i obejmuje stanowisko dyrektora „Polminu”, ofiarowane mu przez prezydenta Ignacego Mościckiego i ówczesnego ministra przemysłu i handlu Eugeniusza Kwiatkowskiego. Funkcję tę pełnił do roku 1929. W 1927 r., dążąc do uporządkowania problemów przemysłu naftowego, zwrócił się Pilat do Kwiatkowskiego o utworzenie Syndykatu Przemysłu Rafineryjnego. Syndykat obejmowałby – w jego założeniu – wszystkie polskie rafinerie, prowadziłby korzystną dla państwa gospodarkę ropą naftową, zajmowałby się sprzedażą w kraju oraz eksportem ropy i jej produktów finalnych. Proponował też utworzenie spółki akcyjnej dla prac wiertniczych i eksploatacyjnych. Większą część planów udało się zrealizować, łącznie z wybudowaniem gazociągu Daszawa–Drohobycz „Polmin”, co znacznie przyczyniło się do podniesienia rentowności rafinerii.
Borysław przed wojnąW 1928 r. prof. S. Pilat zrezygnował z kierowania Syndykatem, a po roku również ze stanowiska dyrektora „Polminu”. Pozostawał jednak nadal doradcą technicznym i opiekunem naukowym tego przedsiębiorstwa. Teraz mógł oddać całą swą energię, wiedzę i doświadczenie intensywnej pracy naukowej na Politechnice Lwowskiej.
W 1930 r. podczas IV Zjazdu Naftowego we Lwowie uroczyście obchodzono na Politechnice 25-lecie działalności profesora S. Pilata w przemyśle naftowym. W uznaniu jego twórczości naukowej i światowych osiągnięć stał się członkiem wielu towarzystw naukowych, m.in. Akademii Nauk Technicznych w Warszawie, Polskiego Towarzystwa Naukowego, a także szeregu towarzystw niemieckich, brytyjskich, amerykańskich, czeskich i innych. Brał udział we wszystkich prawie polskich i zagranicznych zjazdach naftowych. W roku 1937, reprezentując rząd polski na II Światowym Kongresie Naftowym w Paryżu, został powołany w skład jego prezydium. W 1936 r. został odznaczony Krzyżem Komandorskim orderu „Polonia Restituta”.
W 1935 r. Stanisław Pilat ożenił się z Ewą Neyman, która po ukończeniu studiów w 1932 r. na wydziale chemicznym PL była asystentką w Katedrze Chemii Fizycznej, a od 1934 r. pracowała w Katedrze Technologii Nafty i Gazów Ziemnych. Inż. E. Neyman-Pilatowa uzyskała w 1930 r. tytuł doktora na wydziale matematyczno-przyrodniczym Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie Po II wojnie w 1945 r. habilitowała się na wydziale chemicznym Politechniki Śląskiej w Gliwicach i w tym samym roku została kierownikiem Katedry Technologii Nafty i Paliw Płynnych na Wydziale Chemicznym Politechniki Wrocławskiej. Umarła nagle w listopadzie 1945 r.
We wrześniu 1939 r., po napaści Niemiec na Polskę, Profesor otrzymał zaproszenie do Rumunii od swych przyjaciół z Ploesti. Nie opuścił jednak Lwowa, podobnie jak nie uczynił tego 17 września, po wkroczeniu wojsk sowieckich do Lwowa.
W latach 1940–41 współpracował z Ukraińską Akademią Nauk w Kijowie oraz instytutami w Moskwie. Wspólne badania umożliwiły postawienie wniosków o odporności na starzenie olejów mineralnych. Pracowano nad syntezą węglowodorów olejowych, nad metodami podwyższania liczby oktanowej benzyn oraz budowano nowo odkryte wówczas złoża ropy na Ukrainie.
W maju 1940 r. Profesor wraz z żoną zarejestrował się na wyjazd ze Lwowa do Warszawy i mimo że otrzymał odpowiednie dokumenty, w ostatniej chwili zrezygnował z wyjazdu. Gdy do Lwowa wkroczyli Niemcy, Profesor został w nocy 3/4 lipca 1941 r. aresztowany przez specjalny oddział ukraiński SS i wraz z innymi profesorami UJK i PL oraz innymi osobami świata nauki i kultury umieszczony w Bursie Abrahamowiczów, gdzie mieściła się siedziba SD. Rankiem 4 lipca Stanisław Pilat i pozostali zostali rozstrzelani na stoku Kadeckiej Góry na Wzgórzach Wuleckich. W 1943 r. niemiecka brygada Sonderkommando-1005, wyznaczona do zacierania śladów zbrodni, rozkopała wspólną mogiłę profesorów na Wulce, a zwłoki przewieziono do Lasku Krzywczyckiego, gdzie je spalono, prochy zaś rozsiano po lesie.
Profesor Stanisław Pilat wydał 4 książki na temat technologii nafty i opublikował 51 prac, przeważnie w czasopismach zagranicznych. Współautorami niektórych byli jego najbliżsi współpracownicy z katedry. Był autorem i współautorem 18 patentów.

Literatura
J. Pietruszka, Pilat Stanisław, PSB t. XXVI
J. Pietruszka, Stanisław Pilat (1881–1941) wybitny uczony – profesor Politechniki Lwowskiej [w:] „Nafta” nr 1, 1981
J. Schroeder, Rola lwowskiego ośrodka naukowego w tworzeniu przemysłu naftowego w Polsce [w:] „Wiadomości Chemiczne” nr 45, 1991
Z. Albert, Kaźń profesorów lwowskich, lipiec 1941, Wrocław 1989

BARBARA OLASIŃSKA, z domu Kachlik, ur. 1940 we Lwowie. Opuściła go w 1941 r. Po kilkuletniej tułaczce – od 1945 na Śląsku, potem w Krakowie. W 1962 ukończyła studia chemiczne na UJ, przez kilka lat pracowała w Płocku. Obecnie jest kierownikiem Zakładu Informacji NT w Instytucie Technologii Nafty w Krakowie. Autorka licznych publikacji na tematy zawodowe. Członek TMLiKPW, działa aktywnie w sekcji charytatywnej w Stow. „Wspólnota Polska” w Krakowie.

Dla uczczenia pamięci znakomitego uczonego polskiego w związku z 60. rocznicą śmierci odbyły się we Lwowie i w Krakowie uroczystości. 11 września rozpoczęto je we Lwowie mszą św. w katedrze łacińskiej, poświęconą Pilatowi i wszystkim profesorom rozstrzelanym w 1941 na Wzgórzach Wuleckich. Potem spotkano się na Politechnice, gdzie w trakcie zorganizowanego seminarium zostały wygłoszone cztery referaty, w tym dwa ze strony polskiej. Na koniec udano się na Wulkę, by złożyć wieńce pod pomnikiem w miejscu kaźni sprzed 60 lat. Dalszy ciąg seminarium odbył się 13 IX w Krakowie, gdzie w Instytucie Technologii Nafty wygłoszono kolejne referaty.