Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

Krystyna Gerlach-Czuma, LWÓW–WARSZAWA–LONDYN

Sto lat mija, gdy 4 kwietnia 1901 roku urodził się we Lwowie Poeta. Jego rodzice, Ignacy Hescheles i Berta z domu Lem mieszkali przy ulicy Jagiellońskiej. Gdy minęło szczęśliwe dzieciństwo, rozpoczął naukę w VII Gimnazjum przy ul. Sokoła. Łaciny i greki uczył tam Franciszek Smolka, a znajomość tych języków przydała się po latach, gdy przekładał wiersze Horacego. Po zdaniu matury zapisał się wprawdzie na medycynę Uniwersytetu Jana Kazimierza, ale jako kierunek dodatkowy obrał sobie – filozofię. Uczęszczał na kursy teatralne, grał na fortepianie. W wieku 17 lat wziął udział w wojnie polsko-ukraińskiej, potem zgłosił się jako ochotnik do wojska i przeszedł kampanię polsko-bolszewicką 1920 roku.
Po 1920 r. wrócił na studia, ale ich nie ukończył, bo jego pasją, jego życiem stała się literatura. Miał wielki talent i z łatwością tworzył satyry, ballady, fraszki, piosenki oraz wiersze o miłości i urodzie lwowianek. W tym mieście według niego mieszkały najwspanialsze kobiety, najpiękniej pachniały bzy i kasztany, i tam było miejsce najmilsze dla młodzieńczego serca (może aż do przesady, bo próbował samobójstwa po nieudanym romansie z mężatką).
Kiedy zaczynał być sławny, zwabili go do Warszawy. Wyjechał tam w 1924 roku i związał się z teatrami kabaretowymi i dramatycznymi. Tworzył kuplety, skecze i piosenki. Jego utwory, wykonywane przez najlepszych aktorów, podobały się publiczności. Zyskał rozgłos i sławę, ale tęsknił za Lwowem:

W połowie marca, w jeden z pierwszych
dni wiosny,
Dostrzegłem źdźbła młodej zieleni na
skwerku, w zrudziałej trawie.
Ten fakt wydał mi się dziwnie żałosny.
Zrozumiałem, jak bardzo jestem obcy
w Warszawie.
We Lwowie było inaczej. Tam czułem
jej oddech na karku –
Śnieg topniał i chłodem wiało, a ja już
o niej wiedziałem,
Gdym na spotkanie z nią w nocy biegł
do Stryjskiego Parku,
Rzucała mi się na usta półnagim pach-
nącym ciałem.
Raz jeszcze być chłopcem płonącym,
głową w wiosenny wiatr wspartym!
Marzyć o tomie wierszy, kochać się
w tamtej pani...
O wiosno w roku dziewięćset trzydzie-
stym czwartym –
Jesteśmy oboje zbłąkani.
Warszawa 1934

Współpracował ze znanymi poetami swojego czasu – Lechoniem, Słonimskim, Tuwimem i Gałczyńskim. Jego sława rosła, dużo pisał, ale też bawił się, grał w karty, romansował. Zakochał się w pięknej aktorce Marii Modzelewskiej, dla niej przyjął chrzest i w 1936 r. związał się z nią węzłem małżeńskim. Stadło nie okazało się udane, choć mieli willę, ogródek i psa, wyjeżdżali na narty do Zakopanego i za granicę, bawili się. Hemar jako pierwszy literat w Warszawie kupił sobie samochód i jeździł nim jak szalony.
W Niemczech do władzy dochodził Hitler. Groźne echa docierają do Polski, kończy się epoka beztroskich żartów i komedyjek. Hemar napisał wtedy Zaciemnienie, Orzeł czy Rzeszka i piosenkę Ten wąsik, ach ten wąsik, parodiującą Hitlera, wykonywaną przez Sempolińskiego, oraz wiele jeszcze innych kupletów. Dla Hemara początek wojny był końcem świata. Na domiar złego opuściła go żona, która wyjechała z Polski z zaprzyjaźnionymi Beckami. Hemar też musiał opuścić Warszawę, bo – wciągnięty na czarną listę ambasady niemieckiej za satyry polityczne (i w dodatku żydowskie pochodzenie) – był poszukiwany przez gestapo. Szóstego września zabrał do samochodu dwa zaprzyjaźnione małżeństwa, Wierzyńskich i Norblinów, przejazdem pożegnał się z matką we Lwowie. Po drodze zgubił małą walizkę, w której miał sztukę Cud biednych ludzi, wiersze i piosenki. Przed ostatnim polskim słupem granicznym na rumuńskiej granicy zatrzymał wóz i zerwał wielki liść z drzewa orzechowego, który oprawił potem w ramy, traktował jak relikwię i kazał się z nim pochować.
Po roku spędzonym w Rumunii wyjechał do Turcji, potem do Palestyny. Nosił mundur Brygady Karpackiej i dla niej skoponował hymn. Założył zespół estradowy, występował z nim na pierwszej linii frontu, współpracował z sekcją Polskiego Radia w Kairze. Powstały wtedy wiersze pełne nostalgii.
Do Londynu dostał się w 1942 r. Naczelny Wódz zabrał go statkiem, okrężną drogą wokół Afryki. Do końca wojny pracował w Ministerstwie Informacji i Dokumentacji przy polskim rządzie.
W polskim Klubie „Orzeł Biały” prowadził „Teatr Hemara” – wieczory literacko-
-muzyczne, kabaret i rewie. Na małej scenie Ogniska Polskiego przygotował ponad 30 premier. Pisał do kilkunastu pism emigracyjnych. W latach 1953–69 współpracował z Radiem „Wolna Europa”. Powstało wtedy ponad 800 audycji tego cyklu.
W swoich utworach londyńskich występował przeciw wojnie, totalitaryzmowi i komunistom. Za ostre słowa potępienia komunizmu został pozbawiony w PRL obywatelstwa, a jego twórczość znalazła się na indeksie. Jednak w Polsce słuchano jego utworów, czytano, krążyły w odpisach. Pisał też prozą: felietony z podróży i o spotkaniach z ciekawymi ludźmi, zebrane w książce Awantury w rodzinie. Pisząc nawet o sprawach współczesnych wspominał Lwów i matkę, która gotowała najlepsze pierogi, mecze lwowskiej „Pogoni”. Tam, w Londynie, tylko dla lwowian napisał uroczy wiersz o Chlibie kulikowskim. Dla swojej ulubionej Włady, lwowskiej aktorki, napisał Rozmowę z księżycem i wiele innych utworów. Pani Włada Majewska, gdy serce Hemara powiedziało szlus, zajęła się wydawaniem i publikowaniem jego utworów.
Marian Hemar zmarł 11 lutego 1972 roku w szpitalu Leith Hill koło Dorking, 30 mil od Londynu. Na cichym przykościelnym cmentarzyku wiejskim, wśród zieleni, na płycie nagrobnej widnieje napis:
Marian Hemar / 1901–1972 / Polish Poet-Writer / Beloved Husband / of Caja*
Nie spełniło się marzenie Hemara, gdy pisał „piosenkę o marzeniu ostatnim”, Aby kiedyś umierać we Lwowie. Ale do Polski powrócił jego duch, bo odniósł zwycięstwo zza grobu. Piosenki i wiersze Hemara wystawił w Teatrze „Ateneum” Wojciech Młynarski w 1986 r. Przedstawienie było wielokrotnie wznawiane, cieszyło się ogromnym powodzeniem. W Krakowie na scenie „Pod Ratuszem” wystawiono urocze widowisko pt. Perły Kabaretu Mariana Hemara w reżyserii J. Szydłowskiego i w wykonaniu znakomitych aktorów krakowskich. Jerzy Janicki zrealizował dla TVP kilka dokumentalnych odcinków Kwadrans z Hemarem. Także Polski Teatr Ludowy we Lwowie wystawił Randkę z Hemarem i pokazał ją w wielu miastach.
Piosenki Hemara docierają do nas także głosami utrwalonymi na przedwojennych płytach: Zuli Pogorzelskiej, Hanki Ordonówny, Miry Zimińskiej, Mieczysława Fogga. Wzruszamy się niezmiennie słysząc kiedy znów zakwitną białe bzy.


*    Marian Hemar 1901–1972, polski poeta-pisarz. Ukochany mąż Cai.


KRYSTYNA GERLACH-CZUMA, ur. we Lwowie. Po wojnie w Krośnie. Studia polonistyczne na UJ 1962–66. Pracowała jako nauczycielka w Jedliczu i Krośnie, od 1971 w bibliotekach krakowskich: Pedagogicznej i AGH.