Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020

BORSZCZÓW / DOLINA / HORODENKA / KOPYCZYŃCE / KOSÓW / NADWÓRNA / SKAŁAT

BORSZCZÓW
Położenie. Miasteczko powiatowe w woj. tarnopolskim, położone przy linii
kolejowej (Tarnopol–, Stanisławów–) Wygnanka – Iwanie Puste, blisko dawnej
granicy rosyjskiej. Leży w lewym dorzeczu Dniestru, między rzekami Nieczławą a Zbruczem (zob. CL 2/2000). W okresie międzywojennym liczyło ponad 5 tys. mieszkańców. Parafie obu obrządków katolickich na miejscu.
Historia. Pierwsza znana wzmianka historyczna pochodzi z r. 1620, kiedy to Jerzy Dydyński h. Gozdawa nabył wieś Borszczów od Budzyńskich. Na jego prośbę król Zygmunt III nadał Borszczowowi w 1629 r. prawo magdeburskie. Parafię rzym.kat. ufundował w 1663 r. Marcin Piotr Dydyński. W 1780 r. Dydyńscy sprzedali Borszczów Sadowskiemu (imię nieznane). Pod koniec XVIII w. miasto słynęło z wyrobu prostych sukien. W pocz. XIX w. były tu cztery cechy rzemieślnicze: sukienników, szewców, tkaczy, do którego należeli też kuśnierze, oraz krawców wspólnie z garncarzami. Odbywały się tu słynne jarmarki na bydło. Jeszcze w połowie stulecia, kiedy właścicielami Borszczowa byli Geringerowie, miejscowość wyglądała bardziej na wieś niż na miasto. Z zakładów przemysłowych pracowała tu gorzelnia, która w 1854 r. wyrabiała 1000 wiader wódki, i browar, który dostarczał 2150 wiader piwa. W 1860 r. produkcja gorzelni obniżyła się o 1/3, a browar był już zamknięty. Przez pewien czas czynna tu była papiernia, która przerabiała szmaty, produkując 100 bel papieru.
Zabytki. Kościół parafialny pw. Trójcy Św., murowany, wybudowany w 1763 r. Lochy podziemne, pozostałość po nieistniejącym zamku obronnym.
Czasy obecne. Kościół czynny bez przerwy, na nabożeństwach bywa tu około 130 osób. W 1992 r. zbudowano nową plebanię, gdyż nie odzyskano dawnej. Parafię prowadzą oo. michalici, którzy obsługują również kilka innych kościołów, w tym w Zaleszczykach. Proboszczem jest obecnie ks. Adam Gąsior.
Według spisu z 1989 r. zarejestrowanych było tu ok. 100 Polaków.

DOLINA
Położenie. Miasteczko powiatowe w woj. stanisławowskim, położone nad potokami Tarzanką i Siwką, dopływami Świcy (zob. CL 2/2000), na wys. 438 m n.p.m. Leży o 3 km od linii kolejowej Stanisławów – Stryj (odpowiednio 71 i 7 km). W okresie międzywojennym Dolina liczyła blisko 9000 mieszkańców. Parafie obu obrządków znajdowały się na miejscu. Pracowały tu tartaki i warzelnia soli. Odbywały się tradycyjne jarmarki na bydło.
Historia. Dolina należała do majątków królewskich. Data nadania praw miejskich jest nieznana, podobnie jak data fundacji parafii rzym.kat. Fundację parafii odnowił król Kazimierz Jagiellończyk w 1469 r., a miejskie prawo magdeburskie potwierdził Zygmunt Stary w 1525 r., ustanawiając jednocześnie pięć jarmarków, podczas których handlowano głównie bydłem i kożuchami. W tym samym roku król zezwolił mieszczanom i wójtowi na warzenie soli w takich ilościach jak w Kołomyi. W 1557 r. mieszczanie otrzymali pozwolenie na pędzenie gorzałki, pod warunkiem utrzymywania wałów miejskich w należytym stanie. W 1662 r. lustratorowie starostwa dolińskiego napisali w raporcie, że zamek przez zaniedbanie kolejnych dzierżawców został w niwecz obrócony. W 1. poł. XVIII w. starostwo należało do Tarłów, a od Doroty Tarłowej, wojewodziny lubelskiej, nabył je w 1755 r. hetman Wacław Rzewuski, ale już w 1761 r. przekazał je swemu synowi Sewerynowi. Po I rozbiorze Polski Dolina przeszła na własność rządu austriackiego. W XIX w. warzono tu znaczną ilość soli kuchennej i bydlęcej. W 1870 r. urządzenia warzelni poruszane były jeszcze kieratem konnym.
Zabytki. Kościół parafialny rzym.kat. pw. Narodzenia NMP, murowany, konsekrowany w 1838 r. Cerkiew parafialna gr.kat. pod tym samym wezwaniem.
Czasy obecne. Kościół, zamknięty po II wojnie, zwrócony został wiernym w 1991 r. Przywrócony do kultu wymagał trwającego kilka lat remontu, podobnie jak odzyskany budynek plebanii. Proboszczem jest obecnie ks. Krzysztof Panasowiec. W rozbudowywanej plebanii odbywa się corocznie kilka turnusów oazowych dla młodzieży szkolnej z terenu archidiecezji lwowskiej.

HORODENKA
Położenie. Miasteczko powiatowe w woj. stanisławowskim, przy linii kolejowej Kołomyja – Zaleszczyki, w odległości 50 km (drogą 40 km) na płn.wsch. od Kołomyi. W okresie międzywojennym było tutaj prawie 10 tys. mieszkańców. Oba obrządki miały na miejscu siedziby parafii. Istniejąca szkoła rolnicza przygotowywała do racjonalnej uprawy okolicznych, bardzo żyznych ziem. Rozwinięte było rzemiosło tkackie i handel zbożem. Pracowała gorzelnia.
Historia. Pierwsze wzmianki o Horodence pochodzą z XII w. W XV w. otrzymała prawa miejskie i stała się jednym z najważniejszych miast na Pokuciu. Staraniem Potockich, którzy byli jej właścicielami, w 1648 r. król nadał Horodence prawo magdeburskie. Dla gospodarczego ożywienia miasta Potoccy zezwolili na osiedlanie się w nim Ormian. W 1706 r. wybudowany został kościół rzym.kat. pw. Niepokalanego Poczęcia NMP, w którym była kaplica św. Grzegorza Oświeciciela, patrona Ormian. Parafię rzym.kat. erygował w 1743 r. Mikołaj Bazyli Potocki, starosta kaniowski. W tym samym roku sprowadził on do Horodenki misjonarzy, którym w 1755 r. wybudował klasztor (skasowany przez Austriaków w 1782 r.). W 1760 r. ufundował nowy kościół, który od 1763 r. stał się parafialnym. Przy parafii istniał założony przez Mikołaja Potockiego fundusz ubogich. Potocki dbał również o religijne potrzeby ludności grekokatolickiej, dla której postawił cerkiew parafialną. Od XVI w.w Horodence osiedlali się Żydzi. W XVIII w. miasto było ważnym ośrodkiem chasydyzmu (pochodził stąd rabin Nachman z Bracławia). Żydzi mieli tu synagogę i kilka domów modlitwy.
W 2. poł. XIX w. właścicielem posiadłości był baron Mikołaj Romaszkan, który w całym kluczu horodeńskim, składającym się z kilku folwarków, zaprowadził wzorową gospodarkę. Dzięki jego staraniom rozwinęła się uprawa roli (kukurydza, chmiel, nawet tytoń) oraz hodowla bydła. W Horodence założył ogromny browar i gorzelnię. Na początku XX w. niezamieszkały pałac pozostały po Potockich zamieniony został na zakłady przemysłowe.
W Horodence urodził się Seweryn Hammer (1883–1955), filolog klasyczny, prof. Uniwersytetu Poznańskiego, od 1925 r. UJ, tłumacz dzieł Tacyta.
Zabytki. Kościół parafialny pw. Niepokalanego Poczęcia NMP, ufundowany przez M.B. Potockiego, zbudowany według projektu Bernarda Meretyna, późnobarokowy, trójnawowy z fasadą dwuwieżową, wyposażony w 5 ołtarzy z rzeźbami dłuta Pinsla. Cerkiew parafialna grekokatolicka pw. NMP, również fundowana przez Potockiego, jednonawowa, zapewne wg projektu Marcina Urbanika, z 4 ołtarzami, wykonanymi pod kierunkiem Pinsla, konsekrowana w 1766 r.
Czasy obecne. Prowadzone przez miejscową ludność starania o reaktywowanie parafii nie przyniosły dotąd rezultatu, gdyż kościół zabrali grekokatolicy.

KOPYCZYŃCE
Położenie. Miasteczko powiatowe w woj. tarnopolskim, położone w pobliżu źródeł rzeki Nieczławy (zob. CL 2/2000), przy liniach kolejowych Tarnopol – Czortków i Stanisławów – Husiatyn, w odległości 16 km od Czortkowa (zob. CL 4/98) i 25 km od Husiatyna (zob. CL 3/96). W okresie międzywojennym liczyły ponad 8 tys. mieszkańców, którzy pracowali w czynnych tu cegielniach i młynach oraz trudnili się handlem bydłem i produktami rolnymi. Parafie obu obrządków znajdowały się na miejscu.
Historia. Kopyczyńce były gniazdem rodziny Kopyczyńskich h. Topacz. Pierwsza wzmianka o tej rodzinie pochodzi z 1378 r., kiedy to Prandota Kopyczyński stawał jako świadek przed sądem w Buczaczu. W 1443 r. Jakub na Kopyczyńcach wraz ze swą matką Otką ufundowali kościół w tej miejscowości. Kopyczyńscy wyposażyli także miasto w zamek warowny, który kilkakrotnie wytrzymał oblężenia przez Turków i Tatarów. W 1. poł. XVII w. własność Kopyczyniec przeszła przez małżeństwo na Kalinowskich. W 2. poł. XIX w. należały do Baworowskich.
Zabytki. Kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NMP z 1805 r., murowany, ze stojącą obok dzwonnicą. Jest to jedna z nielicznych na tamtych ziemiach budowli sakralnych w stylu cesarstwa. Po II wojnie zamieniony na pralnię i magazyn środków chemicznych. Ruiny zamku z XVII w.
Czasy obecne. Kościół zwrócony wiernym w 1989 r., odremontowany w latach następnych (pokryty nowym dachem i otynkowany z zewnątrz). Proboszczem jest obecnie ks. Jan Krzyśko.
    Wg spisu ludności z 1989 r. było tu 45 Polaków, a w latach 90. do narodowości polskiej przyznało się 50 rodzin.

KOSÓW
Położenie. Miasteczko powiatowe
w woj. stanisławowskim, położone nad rzeczką Rybnicą, prawobrzeżnym dopływem Prutu (obie zob. CL 2/2000), na wys. 451 m n.p.m., oddalone o 32 km na płd. od Kołomyi (zob. CL 1/95) i 9 km na płn.zach. od Kut (zob. CL 3–4/95). W okresie międzywojennym liczyło ponad 4 tys. mieszkańców, którzy pracę znajdowali w miejscowych młynach, tartakach, cegielniach, garbarniach. Zajmowali się ponadto handlem ziemiopłodami, głównie owocami. Rozwinięte było również rękodzieło: Kosów słynął z wyrobów kilimkarskich i garncarskich. Otoczony ze wszystkich stron górami, posiadał łagodny klimat i był uczęszczanym letniskiem. Parafie obu obrządków znajdowały się na miejscu.
Historia. Na pocz. XVII w. Kosów stanowił własność rotmistrza Marcina Kazanowskiego h. Grzymała. Parafia rzym.kat. erygowana została dopiero w 1740 r. przez Jerzego Dzieduszyckiego. W XIX w. Kosów znany był z hodowli kóz i wyprawiania skór kozich. Na przedmieściu Moskalówka uprawiano dobrej jakości tytoń. Koło Kosowa znajdowały się rządowe warzelnie soli, które dostarczały rocznie ok. 3500 ton soli. W 1882 r. staraniem Kosowskiego Towarzystwa Tkackiego założono tu szkołę tkacką nastawioną na wyrób kilimów, od 1895 r. utrzymywaną przez Wydział Krajowy i istniejącą jeszcze w XX w.
We wsi Smodna, odległej o 2 km od Kosowa, znajdowała się sławna lecznica dra Apolinarego Tarnawskiego z zakładem wodoleczniczym, miejscami do kąpieli słonecznych, halą gimnastyczną. W sezonie letnim przez zakład przewijało się ok. 400 pacjentów.
Zabytki. Kościół parafialny pw. MB Różańcowej, murowany, zbudowany w 1897 r. Zachowały się rzeźby z wyposażenia kościelnego wnętrza i obraz MB, zwrócony przez Ukraińców. Wg danych z 1993 r. żyje tu ok. 100 rodzin polskich.
Czasy obecne. Kościół zwrócony do kultu w 1991 r. Proboszczem jest obecnie ks. Piotr Bielówka.

NADWÓRNA
Położenie. Miasteczko powiatowe w woj. stanisławowskim, położone nad Bystrzycą Czarną (Nadwórniańską, zob. CL 2/2000), na wys. 438 m n.p.m., niedaleko od podnóża łańcucha Karpat Wschodnich (Gorganów i Czarnohory, zob. CL 3/97). Leży przy linii kolejowej Stanisławów – Woronienka (37 km na płd. od Stanisławowa). W latach międzywojennych miała ponad 8, 7 tys. mieszkańców. Były tu rafinerie nafty i benzyny, fabryka świec oraz rozwinięty przemysł drzewny.
Historia. Nazwa miejscowości wywodzić się ma od nadwornej służby Potockich, osiadłej przy ich tutejszym warownym zameczku, często napadanym przez Tatarów i podobno nigdy nie zdobytym. Parafia rzym.kat. erygowana w 1609 r. przez braci Pawła i Mikołaja Kuropatwów h. Jastrzębiec, ówczesnych właścicieli Nadwórnej, która w rękach tej rodziny pozostawała jeszcze przez dwa pokolenia. W 1599 r. ufundowali oni pierwszy kościół pw. św. Trójcy, a przy nim założono w 1716 r. szpitalik dla miejscowej ludności. W 1745 r. dobra nadwórniańskie przeszły na Ignacego Cetnera, późniejszego marszałka Galicji. W 1787 r. przejął Nadwórną skarb austriacki. Eksploatowano wówczas miejscowe źródła solankowe, warząc z nich sól, oraz uprawiano wielką plantację tytoniu. W 2. poł. XIX w. Nadwórna stanowiła własność Buchmuellerów i hr. Gustawa Rohan. Istniała tu wtedy fabryka zapałek Simona Huebnera i browar Wilhelma Buchmuellera.
Zabytki. Kościół parafialny rzym.kat. pw. Wniebowzięcia NMP, murowany, fundowany w 1599 r., przebudowany w 1713 r., uszkodzony przez pożar (1823), gruntownie odrestaurowany i zrekonserwowany w 1838 r. W głównym ołtarzu znajdowała się kopia obrazu MB Częstochowskiej z 1. poł. XVII w., otoczona wielkim kultem (obecnie w katedrze w Legnicy). W 1929 r. Juliusz Krupski wykonał polichromię, której najważniejszą część stanowiła Adoracja Krzyża na ścianie tęczowej. W 1937 r. arch. Wawrzyniec Dayczak przeprowadził rozbudowę starego kościoła, który stał się częścią frontową nowej, trójnawowej świątyni, ustawionej do niej prostopadle. W 1947 kościół zamknięto, podzielono na dwie kondygnacje i zamieniono na pomieszczenia magazynowe i produkcyjne. Polichromię zamalowano.
Czasy obecne. Kościół zwrócono wiernym w 1991 r. Jest znów siedzibą parafii, którą obsługuje obecnie ks. Franciszek Pukajło. Budynek kościelny wymagał gruntownego remontu, gdyż zniszczenie dachu spowodowało zniszczenie sklepień i zawilgocenie ścian. Wymieniono zgniłą więźbę dachową, dach pokryto blachą. Na dachu wybudowano sygnaturkę, która zastąpiła dzwonnicę, rozebraną po 1946 r.
Miejscowi Polacy zrzeszeni są w Klubie „Opieka”.

SKAŁAT
Położenie. Miasteczko powiatowe w woj. tarnopolskim, położone nad rzeką Gniłą (zob. CL 2/2000), na wys. 298 m n.p.m. o 2 km od linii kolejowej Tarnopol – Podwołoczyska, w odległości 35 km od Tarnopola, a 14 km od Podwołoczysk. W okresie międzywojennym liczyło ok. 7200 mieszkańców. Była tu cegielnia i fabryka wódek oraz ożywiony handel ziemiopłodami. Parafie obu wyznań znajdowały się na miejscu.
Historia. Pierwsze zachowane dane historyczne o Skałacie pochodzą dopiero z XVII w. W 1630 r. ówczesny właściciel, Krzysztof Wichrowski, wybudował tu warowny zamek, a w dwa lata później erygował parafię rzym.kat. Z córką Wichrowskiego, Weroniką, przeszedł Skałat w dom Firlejów. Podczas wojen kozackich miasto i zamek uległy zniszczeniu, kilkakrotnie także zdobywali je Turcy. Zamek został odbudowany dopiero w XVIII w. staraniem Marii z Wodzickich Scypionowej. W 1734 r. właścicielka Anna z Lanckorońskich Kalinowska założyła przy parafii szpitalik dla ubogich.
Pod koniec stulecia cały klucz skałacki należał do rodziny Tarłów, potem przeszedł w posiadanie ks. Poniatowskich, a ok. 1870 r. został sprzedany Sueskindowi Rosenstockowi, po którym odziedziczyli go jego synowie Maurycy i Bernard. Jeszcze pod koniec XIX w. Skałat był nędzną mieściną zaludnioną głównie przez Żydów, a na przedmieściach – włościan. Z zakładów przemysłowych w tym czasie czynna była tylko gorzelnia parowa braci Rosenstocków.
    
Zabytki. Ruiny zamku warownego z 1630 r., zbudowanego w czworobok z kamienia łupanego, z czterema pięciobocznymi basztami na rogach, zniszczonego w czasie wojen kozackich, odbudowanego w XVIII w. Zachowana brama wjazdowa z końca XVIII w., ozdobiona na szczycie kamienną figurą rycerza w hełmie.
Kościół parafialny pw. NPMarii, murowany, z wysoką wieżą, konsekrowany z 1827 r., został wysadzony w powietrze za czasów władzy sowieckiej. Synagoga murowana z XVII w. W rynku stare domy z podcieniami i facjatkami.
Czasy obecne. Parafia rzym.kat. reaktywowana w 1989 r. Na miejscu zburzonego kościoła w budowie jest nowy, mniejszy od dawnego, lecz nawiązujący do tamtego stylistycznie. Obecnie nabożeństwa odprawiane są w kaplicy urządzonej na plebanii. Proboszczem jest obecnie ks. Roman Stadnik.
Wg spisu ludności z 1981 r. w Skałacie żyje ok. 240 Polaków.

Wszystkie hasła opracowała dr Maria Taszycka.