Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

ANTONIÓWKA / DASZAWA / JASIENIÓW GÓRNY / KOZICE / PASIECZNA (pow. stanisł.) / PASIECZNA (pow. nadwórn.) / PEREHIŃSKO / ZIELONA (stanisł.) / ZIELONA (tarnop.)

ANTONIÓWKA
Osada w pow. stryjskim, wojew. stanisławowskim, powstała na terenach folwarcznych w ruskiej wsi Jajkowce, wykupionych w 1903 r. przez ks. Antoniego Trzopińskiego, proboszcza z pobliskiej Kochawiny. Ks. Trzopiński sprowadził tam sto rodzin kolonistów z Podhala, z Sidziny (z której pochodził) oraz z Zawoi i uzyskał dla osady status oddzielnej wsi (liczyła ok. 800 mieszkańców). Zadbał również o kościół dla osadników, adaptując do celów kultowych jeden z gospodarczych budynków folwarku. Powstały w ten sposób kościół został poświęcony w 1904 r. i otrzymał wezwanie św. Antoniego Padewskiego. Był to prosty budynek ceglany na planie prostokąta z drewnianym gankiem od wschodu przed drzwiami wejściowymi i dobudowaną ośmioboczną wieżyczką na sygnaturkę. Jako plebania służyć miał obszerny dwór. W 1907 r. na plebanii zamieszkało dwóch świeżo przybyłych, pierwszych
w Polsce pallotynów, przyjętych przez ks. Trzopińskiego na prośbę abpa Józefa Bilczewskiego. Ks. Trzopiński powierzył im obsługiwanie kościoła. Rychło stała się Antoniówka siedzibą pierwszego polskiego domu nowicjackiego zgromadzenia. Kształtowaniu powołań służyć miało utworzone już w 1908 r. niższe seminarium duchowne, mające status gimnazjum. Naukę rozpoczęło w nim 12 chłopców pochodzących ze wszystkich zaborów. W 1913 r., z powodu tarć z ks. Trzopińskim, pallotyni opuścili Antoniówkę, przenosząc nowicjat do Bochni, a niższe seminarium do Wadowic.
W 1923 r. Antoniówka stała się samodzielną parafią, niezależną od parafii kochawińskiej, której filią była od 1912 r. Kościół parafialny w Antoniówce zamknięto w 1946 r., po wyjeździe miejscowej ludności polskiej. Budynek kościelny zamieniono na magazyn zboża, dzieląc wnętrze na dwie kondygnacje i wybijając w elewacji dwa rzędy okien. Po jakimś czasie przekazano go na szkołę. Obecnie, po wybudowaniu nowej szkoły, budynek należy do jej obejścia.
Przerobiony na plebanię dwór został rozebrany na początku lat dwudziestych XX w. ze względu na zły stan techniczny (zawilgocenie). W 1925 r. zbudowano na jego miejscu nowy jednopiętrowy budynek.

DASZAWA
Wieś w pow. stryjskim, wojew. stanisławowskim, położona w odległości 10 km na wsch. od Stryja, nad potokiem Bereźnica. Znana dzięki złożom gazu ziemnego, który doprowadzany był do Lwowa.
W 1. połowie XIX w. właścicielami Daszawy byli Feliks i Stanisław Dobrzańscy, a w 2. połowie tego stulecia Felicja z Dobrzańskich Sozańska. Wieś należała początkowo do parafii rzym.kat. w Rudzie, a następnie do parafii w Kochawinie. Po śmierci F. Sozańskiej proboszcz kochawiński ks. Jan Trzopiński wykupił tereny dworskie przeznaczone do parcelacji i odsprzedawał je zubożałym rodzinom polskim, aby zapobiec ich emigracji. Część gruntów zachował zaś jako beneficjum dla przyszłej parafii. Status parafii w Kochawinie Daszawa otrzymała w 1903 r. Rok później ks. Trzopiński sprowadził do wsi salezjanów, którzy założyli tu swój drugi w Polsce zakład, wykorzystując w tym celu zabudowania podworskie. W 1906 r. ks. Trzopiński przy pomocy zakonników wybudował pierwszy prowizoryczny kościół. Była to kaplica w formie wydłużonego prostokąta, przybudowana do boku salezjańskiego zakładu.
Podczas I wojny światowej zakład zamieniono na szpital polowy. W latach 1919–20 niszczony był przez oddziały ukraińskie i bolszewickie. W 1921 r. Ukraińcy spalili tutejsze zabudowania gospodarcze. Po przywróceniu spokoju przez władze polskie salezjanie rychło podźwignęli swój zakład ze zniszczeń, a w latach 1928–29 powiększyli go o nowy budynek, przeznaczony na internat.
W 1923 r. Daszawa została uniezależniona od parafii kochawińskiej. Pierwszym proboszczem nowej parafii był salezjanin, kościołem parafialnym zaś przyzakładowa kaplica pw. św. Rodziny. W 1936 r. przystąpiono do budowy nowego, odpowiadającego potrzebom kościoła, zaprojektowanego przez arch. Wawrzyńca Dayczaka. Na fundusz budowy składali się parafianie, w tym okoliczne ziemiaństwo, firmy „Gazolin” i „Polmin”, a także salezjanie. Do chwili wybuchu II wojny światowej kościół (na planie prostokąta o dł. 51 m) był już prawie gotów (brakowało wieży). Dzisiaj po kościele tym nie ma – poza zachowanym projektem – żadnego śladu. Został on ok. 1956 r. całkowicie rozebrany. Kaplica przy zakładzie salezjańskim po opuszczeniu Daszawy przez zakonników zamieniona została na magazyn miejscowej szkoły. Obecnie użytkowana jest jako sala gimnastyczna.
Po II wojnie światowej władze sowieckie zwiększyły wydobycie gazu ziemnego, budując magistralne gazociągi z Daszawy do Kijowa, Mińska, Rygi i Moskwy, a także do Polski. Ostatnio wydobycie jest już niewielkie, gdyż złoża zostały wyeksploatowane.

JASIENIÓW GÓRNY
Wieś w pow. kosowskim, wojew. stanisławowskim. Parafia rzym.kat. w Kosowie, odległym o 30 km, parafia gr.kat w miejscu.
W XIX w. właścicielami wsi była rodzina Straszerów. W 1882 r. stanowiła już własność wiedeńskiego Towarzystwa dla Płodów Leśnych.

KOZICE
Wieś w pow. lwowskim, wojew. lwowskim, położona 12 km na płn.zach. od Lwowa, na wys. 334 m npm. (w części środkowej wsi). Na krańcach płn. i płd. teren obniża się i przechodzi w podmokłe łąki, których wody zbiera potok Domażyr. Przez płd. część wsi przechodzi droga Lwów–Janów. Parafia rzym.kat. była w Janowie, gr.kat. w Domażyrze, ale wieś miała cerkiew filialną.
Za czasów I Rzeczypospolitej Kozice stanowiły dzierżawę królewską. W połowie XVIII w. należały do Szymona Szeptyckiego, cześnika królewskiego. W 1811 r. nabył je na licytacji dr Jan Manaan. Dalszych informacji historycznych brak.

PASIECZNA (pow. stanisł.)
Wieś w pow. stanisławowskim, wojew. stanisławowskim, położona nad Bystrzycą, w odległości 4 km na płn. od Stanisławowa. Przechodzi tędy droga ze Stanisławowa do Kałusza.
Należała do parafii rzym.kat. w Stanisławowie i była własnością jej proboszcza. Parafia gr.kat. miała swoją siedzibę na miejscu.

PASIECZNA (pow. nadwórn.)
Wieś w pow. nadwórniańskim, wojew. stanisławowskim, położona 13 km na płd.zach. od Nadwórnej, nad Bystrzycą Nadwórniańską. Należała do parafii rzym.kat. w Nadwórnej. Parafia gr.kat. była na miejscu.
Znajdowały się tutaj niewielkie złoża ropy naftowej, eksploatowanej już w XVIII w. W 2. połowie XIX w. łączono z nimi wielkie nadzieje jako z „przyszłym naszym Eldorado”. Pod koniec stulecia właścicielem Pasiecznej był wiedeński Boden-Credit-Anstalt. Pasieczna posiadała także pewne, wciąż eksploatowane, złoża gazu ziemnego.
W latach 30. XX w. we wsi nad brzegiem Bystrzycy odbywały się obozy dla hufców przysposobienia wojskowego (PW), podległych dowództwu 48 pułku piechoty w Stanisławowie.
Na opuszczonym cmentarzu polskim zachował się w złym stanie, pozbawiony napisu, pomnik żołnierzy II Brygady Legionów. W r. 2000 pomnik zrekonstruowano staraniem Nadwórniańskiego Społecznego Klubu „Opieka”.

PEREHIŃSKO
Położenie. Wieś w pow. dolińskim, wojew. stanisławowskim, odległa 24 km od Doliny, ujęta od wsch. Łomnicą i jej dopływem, potokiem Lachów, a od zach. Mszaną i jej dopływami. Wieś bardzo rozległa – na przeł. XIX/XX w. mierzyła 50 km od krańca płd. (513 m npm.) do płn. (456). Parafia rzym.kat. znajdowała się w Rożniatowie, gr.kat. w miejscu. Były tam dwie cerkiewki, parafialna i filialna.
Historia. W dziejach Perehińska jest kilka niejasności. Około r. 1400 książę Fiodor Olgierdowicz założył tu klasztor bazylianów i zapisał im całość należących do wsi gruntów. Według późniejszych wiadomości stanowiła już własność katedralnej cerkwi halickiej. W niewiadomych dziś okolicznościach przeszła jako zastaw w ręce świeckie. Przed 1531 r. Maciej Gembicki z Kuropatnik pod Brzeżanami wykupił zastaw Perehińska od Zbożnego z Paniowa i trzymał tę wieś razem ze swym synem Janem. W 1548 r. król Zygmunt I zezwolił Makaremu, biskupowi halickiemu, na wykup wsi z rąk Gembickich. Sprawa wykupu ciągnęła się bardzo długo, a wieś w tym czasie uważana była za królewszczyznę. W każdym razie w 1571 r. Mikołaj, zapewne drugi syn Macieja Gembickiego, piszący się już Kuropatnicki, otrzymał zgodę na scedowanie Perehińska na swego syna Wojciecha. W 1593 r. Wojciech Kuropatnicki ugodził się ze Stanisławem Żółkiewskim i Gedeonem Bałabanem, prawosławnym biskupem lwowskim, halickim i kamienieckim, opiekunami Aleksandra Bałabana, bratanka biskupa, i przekazał mu Perehińsko. Po śmierci Aleksandra Bałabana w 1638 r. król Władysław IV nadał wieś królewską Perehińsko swemu dworzaninowi Janowi Stanisławowi Jabłonowskiemu. Opór stawili Jabłonowskiemu bazylianie, którzy rościli sobie prawa do wsi, oraz ich zarządca Jerzy Bałaban, starosta trembowelski. Jabłonowski zajął wieś siłą, ale Bałabanowi udało się przepędzić jego rządcę. Dopiero po drugim zajeździe Jabłonowski osadził się we wsi, a król odrzucił skargę Bałabana, potwierdzając prawa Jabłonowskiego.
W 1656 r. Jerzy Bałaban na prośbę prawosławnego biskupa lwowskiego Arseniego Żeliborskiego złożył oświadczenie, że wieś od dawna należy do cerkwi halickiej. Wynikiem tego był znowu długo ciągnący się spór, rozstrzygnięty dopiero przez sejm w 1690 r. na korzyść cerkwi halickiej. Kilka dni później Stanisław Jan Jabłonowski zawarł ugodę z Józefem Szumlańskim i ustąpił Perehińsko cerkwi halickiej. W tym samym roku Jan III, na prośbę bpa Szumlańskiego, zezwolił na jarmark roczny w Perehińsku. Nie był to jednak koniec sporów o prawo własności do wsi. W XVIII w. wystąpili o nie bazylianie, czego wynikiem był długi proces z biskupem gr.kat. Lwem Szeptyckim. Werdykt sądu wydany w 1780 r. był korzystny dla biskupa. Od tego czasu właścicielem wsi było lwowskie arcybiskupstwo gr.kat.
Odkrycie pokładów rudy żelaznej skłoniło abpa Antoniego Angełowicza w 1810 r. do wybudowania 14 km na płd.zach. od zabudowań Perehińska wielkiego pieca i osady dla robotników, którzy mieli pracować przy wydobywaniu i wytopie żelaza. Plan arcybiskupa został zmarnowany przez zarządcę przedsiębiorstwa Józefa Hakera. Po śmierci abpa Angełowicza fabryka działała jeszcze do ok. 1818 r. Zamknięto ją, gdy przekonano się, że niskiej jakości tutejsza ruda nie nadaje się do wytopu.
W 2. połowie XIX w. w Perehińsku pracowało kilka tartaków postawionych nad Łomnicą, w których wyrabiano deski i gonty do krycia dachów. Drewno spławiano rzeką lub przewożono założoną tu leśną linią kolejki. W okolicy Perehińska znajdowały się również wielkie pokłady torfu.

ZIELONA (stanisł.)
Wieś w pow. nadwórniańskim, wojew. stanisławowskim, położona 21 km na płd.zach. od Nadwórnej, u źródeł Bystrzycy Nadwórniańskiej, na zach. od Dory. Od strony płd. znajdują się szczyty Czarnej Kliwy (1723 m npm.) i Gropy (1763), od strony płd.-wsch. Doboszanka (1757), należące do pasma Gorganów.
Parafia rzym.kat. była w Nadwórnej, gr.kat. w miejscu, z cerkwią pw. św. Dymitra. W sąsiedztwie cerkwi znajdował się stary cmentarz polski (zachowany szczątkowo).
Wieś Zielona istniała już w 1.połowie XVIII w. W 1739 r. obozował tutaj legendarny rozbójnik huculski Ołeksa Dowbusz (Dobosz). Pod koniec XIX w. pracował tu tartak parowy produkujący rocznie 16 000 m3 różnego rodzaju desek z drewna jodłowego i świerkowego.
Na cmentarzu polskim przetrwał pomnik z inskrypcją (w połowie odłamaną): Bohaterom II Żelaznej Brygady poległym w latach 1914–1915. Cześć ich pamięci. W r. 2000 staraniem Nadwórniańskiego Społecznego Klubu „Opieka” pomnik został poddany konserwacji, a brakującą część napisu zrekonstruowano.
    
ZIELONA (tarnop.)
Wieś w pow. skałackim, wojew. tarnopolskim, położona w dolinie potoku Przewrocie, dopływu Gniłej, w odległości 18 km na płd.wsch. od Skałatu. Parafia rzym.kat. znajdowała się w Toustem, gr.kat. w miejscu.
Z historii miejscowości znana jest tylko jedna data: 14 kwietnia 1611 r., kiedy to Adam Hieronim Sieniawski uzyskał potwierdzenie własności miasteczka Touste i wsi Zielona.