Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

LWÓW – PARKI I PLANTACJE MIEJSKIE

OGRÓD JEZUICKI (Park Kościuszki)

Park o pow. niespełna 9 ha, położony blisko śródmieścia, po jego najbardziej – na przełomie XIX/XX w. – eleganckiej stronie miasta. Leży na terenie wznoszącym się ku płd. zachodowi, otoczony ekskluzywną zabudową ulic Marszałkowskiej (dawny Sejm Galicyjski, potem Uniwersytet Jana Kazimierza), Kraszewskiego (piękny ciąg kamienic), Matejki (pałacyki) oraz Mickiewicza (Dyrekcja Kolei, pałac Gołuchowskich, Kasyno Szlacheckie). Od śródmieścia do Ogrodu Jezuickiego prowadzą ulice Jagiellońska i 3 Maja – lwowskie city bankowe.
Na terenie późniejszego parku znajdował się do końca XVIII w. folwark należący do lwowskiego Kolegium Jezuitów, zwany Wólką Jezuicką. Po nabyciu go przez miasto urządzono tu park o charakterze francuskim, zaś w 1855 r. ogrodnik Bauer stworzył tu park w stylu angielskim, który dotrwał do dziś. Naprzeciw gmachu sejmowego ustawiono z końcem XIX w. popiersia znakomitych lwowian (dziś nie istniejące), m.in. księcia Leona Sapiehy, A. Grottgera, dyrektora teatru J.N. Kamińskiego, polityków J. Dobrzańskiego i J. Dunin-Borkowskiego, księdza S. Głowińskiego, twórcy Collegium Nobilium we Lwowie (gmach późniejszego Szpitala Powszechnego na Łyczakowie).

OGRÓD STRZELECKI
Niewielki park, położony na ostrym stoku Kajzerwaldu, pod Górą Piaskową, dostępny z ul. Kurkowej (także od góry, z Sobieszczyzny). Założony został w r. 1783 przez lwowskie Bractwo Strzeleckie, pozbawione przez Austriaków dawnego celestatu, położonego za Bramą Krakowską, i strzelnicy (późniejszy plac Strzelecki). Na froncie nowego terenu wzniesiono budynek w formie zameczku, w którym znalazła się sala balowa
i muzeum pamiątek strzeleckich (tarcze, portrety królów kurkowych itd.). W parku znajdowało się (dziś nieistniejące) popiersie Jana Sobieskiego.

PARK ŁYCZAKOWSKI (Głowackiego)
Niewielki park (o pow. ok. 6,5 ha), położony na górnym Łyczakowie, między ul. Łyczakowską, ulicą (drogą) Pasieczną i boiskiem „Sokoła”, usytuowanym w rozległej kotlinie. Został założony w 1892 r. na lokalnym, niegdyś piaszczystym nieużytku na wzniesieniu. Na krawędzi parku nad ul. Łyczakowską ustawiono w r. 1906 pomnik Bartosza Głowackiego (dłuta Juliana Markowskiego), który w latach 1990. próbowano dewastować.

PARK STRYJSKI (Kilińskiego)
Jest jednym z największych i najbardziej urozmaiconych pod względem krajobrazowym parków miejskich w Polsce. Został założony po południowej stronie miasta na terenie nieużytecznych głębokich jarów, a także – w dolnej partii – na części zlikwidowanego pierwotnego cmentarza Stryjskiego (zob.). Leży między wznoszącą się od miasta ul. Stryjską a płaskowyżem od strony ulic Poniatowskiego i Ponińskiego – na którym w kilka lat później usytuowano Powszechną Wystawę Krajową (zob. Plac Powystawowy). Obszar o pow. ponad 40 ha został umiejętnie zadrzewiony, wyposażony w alejki, sztuczne ruiny i urządzony staw z ptactwem wodnym. Autorem tej kompozycji parkowej o charakterze angielskim był Arnold Rohring w 1887 roku. W 1894 r. postawiono w dolnej części parku pomnik Jana Kilińskiego (dłuta Juliana Markowskiego), a po zamknięciu PWK przeniesiono tu z terenu powystawowego drewniany pawilon z mleczarnią-restauracją, który dotrwał do II wojny światowej.
Reprezentacyjne wejście do parku znajduje się w jego najniższej części, od ul. Pułaskiego. Strome zbocza jarów były wykorzystywane w zimie do zjazdów na nartach i sankach (przede wszystkim legendarna Diabła góra). Obecnie park jest zaniedbany, a sztuczne ruiny popadły w ostatnich latach w stan całkowitego zniszczenia.

PARK WYSOKI ZAMEK
Rozległy i niezwykle urozmaicony wysokościowo park, obejmujący Górę Zamkową z Kopcem Unii Lubelskiej i resztkami murów Wysokiego Zamku* oraz stoki schodzące po stronie płn. i zach. aż do podnóża góry. Po stronie wsch. Górę Zamkową oddziela przełęcz od Góry Piaskowej i Kajzerwaldu – wszystkie te wzniesienia stanowią dominantę wysokościową ostatniego, wschodniego odcinka Roztocza** (kończącego się w rejonie Winnik).
Góra Zamkowa dzieliła się pierwotnie na dwa odrębne wzniesienia (po stronie zachodniej była tzw. Łysa Góra, co widać na panoramie Hogenberga z 1617 r.), ale w latach 30. XIX w. dzielący je jar został zasypany, łącząc oba we wspólny grzbiet. W 1835 r. górę zalesiono, a w r. 1869 rozpoczęto na wschodnim krańcu wzniesienia (z inicjatywy Franciszka Smolki) sypanie kopca dla uczczenia 300. rocznicy Unii Lubelskiej. Szczyt kopca wznosi się na wys. 413 m npm.
Na wysokości przełęczy między Wysokim Zamkiem i Górą Piaskową (zbieg ulic Teatyńskiej – od miasta, i serpentyn drogi Kisielki – od Podzamcza) znajdował się końcowy przystanek linii tramwajowej (dziś tu nieczynnej). Do tego też poziomu dochodzi po stronie miasta (od płd.) zabudowa miejska. Z przełęczy, dalszym ciągiem grzbietu w kierunku wsch., biegnie droga przez Kajzerwald do górnego Łyczakowa. Na płn. cyplu Góry Zamkowej ustawiono w 200. rocznicę Wiktorii Wiedeńskiej (1883) głaz pamiątkowy na cześć króla Jana III, z napisami obecnie częściowo skutymi. U płn. stóp góry, na Podzamczu, znajdował się cmentarz „na Paparówce” (zob.).
Z kopca rozciąga się wspaniały widok we wszystkich kierunkach – na miasto i dalekie okolice, po Podhorce i Karpaty, stanowiąc jedną z ważniejszych atrakcji Lwowa dla mieszkańców i turystów.

PLAC POWYSTAWOWY
Podłużny obszar parkowy o wymiarach ok. 900x200 m, położony na płaskowyżu ponad Parkiem Stryjskim, gdzie w 1894 r. urządzono Powszechną Wystawę Krajową (tzw. Kościuszkowską, patrz CL 2/95), która eksponowała gospodarcze i kulturalne osiągnięcia pierwszego 30-
-lecia Galicji doby autonomicznej. Ograniczony z jednej strony stromym zboczem doliny Parku Stryjskiego, z pozostałych stron ulicą Racławicką i ul. Ponińskiego, biegnącą drugim skrajem płaskowyżu, wzdłuż doliny Żelaznej Wody (zob. CL S/99, Słownik).
Na PWK składało się ok. 130 pawilonów, w większości drewnianych (dzieła znanych architektów lwowskich: J. Zachariewicza, Fr. Skowrona, Z. Gorgolewskiego i in.), ustawionych po bokach prawie kilometrowej alei, które po zamknięciu wystawy zostały rozebrane. Spośród murowanych pozostały do dziś jedynie dwa: rotunda Panoramy Racławickiej (obecnie zniekształcona) i Pałac Sztuki oraz wieża ciśnień. Żaden z tych obiektów nie pełni dziś funkcji, jaką mu nadano i jaką pełnił do II wojny światowej. Terenowi wystawy nadano charakter parkowy, jego autorami byli hr. Józef Łubieński i Arnold Rohring.
W latach międzywojennych (1921–1939) na terenie powystawowym odbywały się coroczne Targi Wschodnie (we wrześniu), dla których pobudowano szereg nowych pawilonów (kilka z nich pozostało, kilka jest w ruinie). Odbywały się tu ponadto okazyjne wystawy, działały kawiarnie, wesołe miasteczko. Plac Powystawowy, stanowiący jakby przedłużenie Parku Stryjskiego, był miejscem całorocznych spacerów mieszkańców Lwowa i przyjezdnych.
Główne wejście na teren Placu Powystawowego znajduje się od strony zbiegu ulic Racławickiej i Poniatowskiego. Od otwarcia PWK
w r. 1894 dochodził tu z dworca głównego (przez ul. św. Zofii) pierwszy tramwaj elektryczny we Lwowie (ślady torowisk czytelne do dziś) i dopiero w latach 1930. końcówka ta została przeniesiona na ul. Ponińskiego (tam, gdzie zaczyna się ul. Własna Strzecha, wtedy wytyczona). Obecnie linia ta jest nieczynna.

WAŁY GUBERNATORSKIE
Pas plantacji miejskich powstały w 1820 r. na miejscu dawnych fortyfikacji miejskich po wschodniej stronie miasta, wznoszący się od podnóża Góry Zamkowej wzwyż. Pas plantacji pokrytych starodrzewem, ograniczony jest po bokach ulicami Podwale i Czarnieckiego, a ciągnie się od murów bernardyńskich na dole (po stronie płd.) ku ul. Teatyńskiej na górze (po stronie płn.). Jego długość wynosi ok. 0,5 km, szerokość ok. 50 m. W obrębie pasa zieleni stoi XVI-
-wieczna Baszta Prochowa, relikt fortyfikacji, oraz XIX-wieczny budynek II Gimnazjum.
Po bokach Wałów Gubernatorskich znajduje się szereg ważnych obiektów: wzdłuż ul. Czarnieckiego dawny pałac gubernatorski (siedziba gubernatora austriackiego – stąd nazwa ogrodu; w okresie autonomii siedziba namiestnika), gmach Namiestnictwa z 2. poł. XIX w. (w latach międzywojennych Urząd Wojewódzki); na wysokiej skarpie kościół Karmelitów z XVII w., a dalej kościół MB Gromnicznej z dawnym klasztorem Karmelitanek, później Seminarium Duchowne ob.łac., oraz pałac arcybiskupi (1844). Wzdłuż ul. Podwale stoją dwa arsenały: Miejski (XVI w.) i Królewski (XVII w.) oraz renesansowa Cerkiew Wołoska z tzw. wieżą Korniakta (XVI–XVIII w.).

WAŁY HETMAŃSKIE
Pas plantacji miejskich między równoległymi ulicami Hetmańską i Legionów, biegnący od pl. Mariackiego do Teatru Wielkiego (dług. ok. 0,5 km), z aleją spacerową pośrodku. Powstał przy końcu XVIII w. w miejscu zburzonych przez Austriaków fortyfikacji miejskich, po dwóch stronach koryta Pełtwi, stanowiącej – po przeniesieniu z wcześniejszego koryta – fosę pod murami miasta od strony zachodniej. Po zasklepieniu Pełtwi w latach 60. XIX w. środkiem poprowadzono główną aleję, obramowaną szpalerami drzew. W r. 1900 na płn. zakończeniu Wałów wybudowano Teatr Miejski (Wielki), zamykający jej perspektywę. Po przeciwnej stronie Wały zamyka pl. Mariacki z pomnikiem A. Mickiewicza (oraz studzienką ze statuą Matki Boskiej (1862).
Po obydwu stronach Wałów Hetmańskich powstał ciąg monumentalnych budowli: hoteli, banków, urzędów, muzeów. Szczególne budowle to tzw. gmach Skarbkowski (z teatrem, zbudowany na miejscu Niskiego Zamku) i kamienica Hausnerów (na jej dziedzińcu znajdował się dworzec dyliżansów). Przy Wałach stoi ponadto (tyłem) kościół Jezuitów z XVII w. (dotąd zamknięty), który znajdował się przy samych murach miasta. Na skrzyżowaniu Wałów Hetmańskich z ul. Kilińskiego i Sykstuską wzniesiono w r. 1883 pomnik Jana III Sobieskiego, dłuta Tadeusza Barącza, wywieziony po II wojnie do Gdańska. Pomnik hetmana Stanisława Jabłonowskiego, który niegdyś stał blisko Teatru Wielkiego, przeniesiono w XX w. na pobliski plac Trybunalski (pomnik obecnie nie istnieje)***.

*    Zamek górny („Wysoki”) został wzniesiony ok. r. 1360 przez Kazimierza Wielkiego, ale już w XVII w. opuszczony. Od tego czasu popadł w ruinę, a materiał budowlany zabrała ludność.
**    Roztocze (wschodnie) – zob. CL 2/98.
***    W latach 1990. wybudowano na Wałach Hetmańskich na wysokości pl. św. Ducha pomnik Tarasa Szewczenki, będący dysonansem w stosunku do stylu i tradycji tego zespołu urbanistyczno-architektonicznego dawnego Lwowa.