Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

LWÓW – CMENTARZE

Pierwotnie – zgodnie z ogólnymi obyczajami – zmarłych grzebano wokół kościołów, tworząc cmentarze przykościelne, lub w kościelnych kryptach. Poza miastami tworzono jedynie miejsca grzebalne dla ofiar zaraz. W XVIII w., z uwagi na intensyfikującą się zabudowę śródmieść, a także uświadamiane już względy sanitarne, podjęto likwidację cmentarzy przykościelnych i tworzenie nekropolii na obrzeżach miast. W miastach polskich zasadę tę zaczęto wprowadzać już po rozbiorach, na przełomie XVIII i XIX wieku*. Właśnie wtedy powstały czołowe, dziś zabytkowe cmentarze polskie: Łyczakowski we Lwowie, Powązkowski w Warszawie, Rossa w Wilnie i Rakowicki w Krakowie.


CMENTARZ GRÓDECKI
Położony między ulicami Gródecką, Bilińskich i Szeptyckich, pochodzi z 2. poł. XVII w., gdy na błoniach białohorskich zbierały się wojska przed wyruszeniem na wyprawę wiedeńską. Tu właśnie grzebano umierających żołnierzy, gdy zabrakło miejsca przy kościele św. Anny. Po założeniu tu cmentarza miejskiego z końcem XVIII w. pochówki trwały do 1875 r. W związku z rozbudową tej dzielnicy w pobliżu nowego dworca Czerniowieckiego i Głównego, cmentarz zamknięto, a część tutaj pochowanych przeniesiono na Łyczaków. Resztka cmentarza Gródeckiego z ostatnimi nagrobkami istniała jeszcze w pierwszych dekadach XX w.

CMENTARZ JANOWSKI
Drugi co do wielkości i wartości cmentarz lwowski, zarazem druga z dwóch czynnych do dziś starych nekropolii miasta. Położony przy górnym odcinku ul. Janowskiej, w płn.zach. części miasta, został założony w r. 1883 wobec dokonanego lub zamierzonego zamknięcia mniejszych cmentarzy (Gródeckiego, Stryjskiego i na Paparówce – wszystkie zob.).
Powierzchnia cmentarza Janowskiego wynosi ok. 38 ha. Wśród istniejących tam obiektów zwraca uwagę przede wszystkim grób arcybiskupa bł. Józefa Bilczewskiego (przed beatyfikacją w r. 2001 wykonano nowy kamienny nagrobek). Była tu również kwatera Obrońców Lwowa z lat 1918–20, której groby w dużej części uległy i nadal ulegają celowemu niszczeniu.
W płd. części cmentarza znajduje się szereg miejsc pochówku księży i przedstawicieli inteligencji lwowskiej, pozostałych we Lwowie po II wojnie światowej, wśród nich przede wszystkim SB
o. Serafin Kaszuba, oczekujący beatyfikacji.

CMENTARZ ŁYCZAKOWSKI
Największy (do połowy XX w.) cmentarz lwowski, jedna z najważniejszych i najpiękniejszych nekropolii polskich, położony jest we wschodniej części miasta, w dzielnicy Łyczaków (niegdyś teren folwarczny pod miastem). Grzebanie zmarłych na morową zarazę rozpoczęło się tam w XVI w., a w r. 1786 założono cmentarz miejski, jeden z kilku urządzonych wtedy wokół miasta, po zakazie pochówków przy kościołach i stopniowej likwidacji cmentarzyków wewnątrzmiejskich.
Wśród założonych wtedy nowych cmentarzy, Łyczakowski nabrał znaczenia szczególnego, ponieważ – przeznaczony również dla dzielnicy śródmiejskiej, ówcześnie miejsca zamieszkania elity miasta – został zabudowany kaplicami, grobowcami i nagrobkami o wysokiej wartości architektonicznej i artystycznej. Cmentarz Łyczakowski był parokrotnie powiększany – jego powierzchnia wynosi obecnie ok. 40 ha. Ostatnią częścią przyłączoną do niego był z końcem 1918 r. teren przeznaczony na Cmentarz Obrońców Lwowa (zob.), położony po płd.wsch. stronie cmentarza. Wejście główne na cmentarz znajduje się po stronie zachodniej, z ul. św. Piotra i Pawła.
Na terenie Cmentarza Łyczakowskiego istnieją do dziś 23 kaplice rodzinne oraz kilkaset kamiennych grobowców i nagrobków, ozdobionych detalami architektonicznymi i rzeźbami. Wysoce cenna zabytkowa zabudowa nagrobna jest w ostatnich latach systematycznie niszczona lub zawłaszczana przez obecnych mieszkańców Lwowa, za przyzwoleniem ukraińskiej administracji, mimo że nekropolii nadano status cmentarza-
-muzeum.
Prof. S.S. Nicieja obliczył, iż na terenie Cmentarza Łyczakowskiego znajdują się miejsca pochówku około 20 tysięcy osób ważnych dla historii i kultury polskiej, kaplice, grobowce i pomniki rodów arystokratycznych i mieszczańskich Lwowa, arcybiskupów ormiańskich, działaczy politycznych i społecznych, uczonych i artystów. W obrębie właściwego cmentarza znajdują się dwa zespoły grobów, związane z powstaniami 1831
i 1863 r., groby żołnierzy kościuszkowskich itd.
Szczególne walory architektoniczne i rzeźbiarskie obiektów Cmentarza Łyczakowskiego podkreśla wyjątkowo malownicza, górzysta rzeźba terenu, co stawia ten cmentarz w rzędzie czołowych nekropolii europejskich.

CMENTARZ OBROŃCÓW LWOWA
(Cmentarz Orląt)
Idea założenia osobnej nekropolii dla poległych w listopadzie 1918 r. obrońców Lwowa powstała niezwłocznie po zakończeniu walk, w grudniu tego samego roku. Wtedy też rozpoczęto pierwsze pochówki na terenie odkupionym od sióstr benedyktynek ormiańskich, w przedłużeniu Cmentarza Łyczakowskiego i poświęconym przez abpa J. Bilczewskiego. W pierwszą rocznicę wybuchu 1 XI 1919 na Cmentarz Orląt przeniesiono zwłoki poległych z różnych miejsc, m.in. z cmentarzyka przy Politechnice. W roku 1921 rozpisano konkurs na projekt cmentarza,
a jego zwycięzcą został (wśród 5 projektów) Rudolf Indruch, słuchacz V roku architektury Politechniki Lwowskiej.
Wieloetapową budowę cmentarza, finansowaną głównie z ofiar społeczeństwa lwowskiego, rozpoczęto od kaplicy – ukończono ją w 1928 r. i umieszczono w niej rzeźbę Luny Drexlerówny. Do 1932 r. budowano katakumby. Pomnik Chwały, składający się z łuku triumfalnego, dwóch pylonów i 12 kolumn, odsłonięto 11 listopada 1934 r. Pod Łukiem Chwały umieszczono dwie rzeźby lwów dłuta Józefa Starzyńskiego, a po bokach katakumbb ustawiono pomniki Lotników Amerykańskich i Piechurów Francuskich, wykonane przez Starzyńskiego i Józefa Różyskiego. Roboty budowlane na terenie Cmentarza Orląt prowadziła firma Aleksandra Króla. Zasłużony przy budowie był arch. Antoni Nesterowski. Wiele pomników wykonał Witold Rawski.
W 1925 r., gdy w Warszawie zakładano grób Nieznanego Żołnierza pod kolumnadą Pałacu Saskiego, wybrano drogą losowania pobojowisko lwowskie, z którego bezimienne zwłoki poległego Polaka miały być złożone w stolicy. Zostały one wskazane przez Stefanię Zarugiewiczową, matkę poległego pod Zadwórzem.
W sumie do II wojny pochowano na Cmentarzu Orląt 2314 osób, przy czym pewna liczba (ok. 470) obrońców, którzy nie zginęli w czasie walk, lecz zmarli w późniejszych latach, została pogrzebana poza ścisłym, zaprojektowanym pierwotnie cmentarzem, po jego wschodniej stronie.
W czasie II wojny pierwsze dwie okupacje – sowiecką i niemiecką – przetrwał Cmentarz Obrońców Lwowa w zasadzie bez szwanku, dokonywano nawet dalszych pochówków. Od 1944 r. rozpoczęła się dewastacja cmentarza. Początkowo były to pojedyncze akty wandalizmu, lwy spod Łuku Triumfalnego usunięto w latach 60., umieszczając je w różnych punktach miasta (po skuciu napisów na tarczach). U schyłku lat 60. urządzono tam wysypisko śmieci, zrywając zarazem kamienne płyty nagrobne do przeróbki na nowe, do nagrobków okupantów. Przeróbka była dokonywana w warsztacie kamieniarskim, który nabudowano na katakumbach. Płaskorzeźby i detale kamienne na katakumbach skuto.
25 sierpnia 1971 r. zburzono przy pomocy czołgów i spychaczy kolumnadę, nie udało się jednak powalić Łuku Triumfalnego i pylonów, skuto jedynie napisy. Wielokrotne interwencje, kierowane z Polski i zza granicy do władz PRL i ZSRR pozostawały bez odpowiedzi.
Stan postępującego zniszczenia cmentarza trwał do r. 1989. Doszło wtedy do porozumienia z władzami ukraińskimi, a 20 maja 1989 pracownicy krakowskiego Energopolu pod kierownictwem dyr. Józefa Bobrowskiego i inż. Jana Wingralka przystąpili w czynie społecznym do oczyszczania terenu nekropolii. Z ekipą Energopolu współpracowała grupa mieszkańców Lwowa, skupiona w Towarzystwie Opieki nad Grobami Wojskowymi – prowadzonym przez E. Cydzika. W 1992 r. dzieło odbudowy nekropolii zostało przejęte przez Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, pod kierunkiem jej sekretarza generalnego, Andrzeja Przewoźnika. Zakończenie prac (w zakresie możliwym do osiągnięcia) nastąpiło w r. 2002, nie doszło jednak dotąd do formalnego otwarcia Cmentarza.

CMENTARZ NA PAPARÓWCE (Żółkiewski)
Istniał już w XVII w. jako cmentarz morowy, położony pod płn. zboczem Góry Zamkowej od strony Zniesienia. Nazwa pochodzi od istniejącego tu kiedyś folwarku rodziny Paparów, która ofiarowała wtedy miastu na ten cel część swojej posiadłości. W ostatnich latach XVIII w. stał się cmentarzem miejskim, rozszerzony w 1817 r., ale zamknięty w r. 1856. W latach 60. XIX w. jego dolną (płn.) część zlikwidowano pod budowę linii kolejowej i obiektów dworca Podzamcze. Pozostała część, położona na zboczu (w górę od dzisiejszej ul. Zamkowej, która do 1871 r. nazywała się drogą Paparowską), uległa dewastacji, ale jeszcze z pocz. XX wieku stały tam nieliczne nagrobki (widział je jeszcze Mieczysław Opałek). Obecnie nie ma już śladu po ich istnieniu.

CMENTARZ STRYJSKI
Pierwotny cmentarz zwany Stryjskim (bo leżący przy trakcie stryjskim) założono na przełomie lat 80/90. XVIII w. w dolnej partii płd. stoku kotliny lwowskiej – na obszarze między późniejszymi ulicami Stryjską, Dąbrowskiego i Pułaskiego oraz dolnej części Parku Stryjskiego. Cmentarz tam położony został zamknięty w 1823 r., a równocześnie nowy cmentarz o tej samej nazwie założono przy tej samej drodze stryjskiej, lecz wyżej, na krawędzi płaskowyżu. Cmentarz ten rozszerzono w r. 1880, rozciągał się wtedy dalej, wzdłuż górnej części ul. Kadeckiej (naprzeciw Szkoły Kadeckiej), ale zamknięto 13 lat później. W latach międzywojennych jego już mocno uszczuplony obszar zaczęto dalej okrawać, wytyczając willowe ulice, ale jeszcze w latach II wojny światowej przy samej ul. Stryjskiej, wśród starego drzewostanu, pozostawała pewna liczba zdewastowanych grobowców i nagrobków. W ostatnich latach administracja ukraińska zabudowała także tę część dawnego cmentarza.

*    W zaborze austriackim regulacja ta została wprowadzona rozporządzeniem cesarza Józefa II w 1783 r. We Lwowie założono wtedy cztery miejskie cmentarze dzielnicowe: Stryjski, Gródecki, Żółkiewski i Łyczakowski.