Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

HALICZ

Położenie. Miasto powiatowe w woj. stanisławowskim, przy liniach kolejowych (Lwów–) Chodorów–Stanisławów i Stanisławów–Tarnopol. Leży przy ujściu rzeczki Łukiew do Dniestru. W okresie międzywojennym liczyło ok. 3500 mieszkańców. Prowadzono tu handel drewnem i bydłem. Miasto miało cegielnię, huty szkła, olejarnię i kamieniołomy.
Historia. Osada istniała już w IX–X w. Pierwsza wzmianka historyczna o grodzie Halicz pochodzi z 1113 r. i mówi o nim jako o miejscu handlu solą spławianą Dniestrem. W 1144 r. Halicz stał się stolicą księstwa, założonego przez ks. Władymirka Wołodarowicza. Niedługo potem, bo w 1188 r., księstwo halickie połączone zostało z włodzimierskim pod berłem ks. Romana Mścisławowicza. Halicz był wówczas jednym z najważniejszych ośrodków polityczno-kulturalnych i handlowych, leżących na szlaku prowadzącym z Kijowa do Ratyzbony. Około 1152 r. ustanowione zostało halickie biskupstwo prawosławne, które w XIV w. miało godność metropolii, a na przełomie XVII/XVIII w. przyjęło unię brzeską (stając się grecko-katolickim).     W XII i XIII w. Halicz był przedmiotem rywalizacji politycznej i militarnej między Polską a Węgrami. Węgrzy zdołali tu osadzić królewicza Andrzeja, a później Kolomana, który przez pewien czas (do 1222 r.) nosił koronę książąt halickich. Po zniszczeniu Halicza przez Tatarów w 1240 r. i przez Litwinów, którzy kilkakrotnie te ziemie najeżdżali, ks. Lew Daniłowicz przeniósł w 1270 r. swoją stolicę do Lwowa, co pociągnęło za sobą upadek księstwa halickiego. Po przyłączeniu do Polski przez Kazimierza Wielkiego, Halicz stał się miastem królewskim, siedzibą starostwa grodowego i stolicą ziemi halickiej, utworzonej z trzech powiatów: halickiego, kołomyjskiego i trembowelskiego. W 1374 r. otrzymał miejskie prawo magdeburskie. W 1379 r. ponownie został na krótko wcielony do Węgier, by w 1387 r. ostatecznie złączyć się z Polską.
W związku z organizacją struktur kościelnych na tamtych terenach, w 1376 r. powstała metropolia rzymsko-katolicka, której stolicą początkowo był Halicz. Wśród metropolitów halickich wybijają się dwie postacie: bł. Jakub Strzemię (Strepa, 1391–1409), organizator życia religijnego i administracji kościelnej, oraz jego następca, Mikołaj Trąba (1410–12), późniejszy prymas Polski. W 1412 r. stolicę metropolii przeniesiono do Lwowa. Król Władysław Jagiełło w 1427 r. erygował w Haliczu parafię rzym.kat. i ufundował pierwszy kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NMP.
Król Jagiełło dbał też o materialną pomyślność mieszczan halickich, nadając im liczne przywileje. Zamek halicki wzniesiony przez Kazimierza Wielkiego dał w 1436 r. w dożywocie hospodarowi wołoskiemu, który zwrócił Polsce Pokucie, nadane jego ojcu przez króla Ludwika Węgierskiego. Oprócz zamku miasto miało jeszcze warownię, którą utrzymywało z dochodów własnych. W 1564 r. Sejm Rzeczypospolitej ustanowił Halicz miejscem sejmików szlacheckich, które odbywać się tu miały na tydzień przed sejmikami wiśnieńskimi. W Haliczu także odbywały się dokonywane przez tamtejszego kasztelana przeglądy szlachty całej ziemi, która się tu stawiała na popis i okazowanie.
Halicz ze swoim zamkiem był w XIV–XVIII w. fortecą o dużym znaczeniu obronym. Rzeczpospolita dbała zawsze o jego fortyfikacje, łożyli na nie także tamtejsi mieszczanie. Gdy w 1627 r. starostwo halickie obejmował Stanisław Rewera Potocki, miasto miało jeszcze wał z trzech stron, a na nim pięć baszt i trzy bramy wjazdowe. Syn Rewery, Andrzej Potocki, który w 1640 r. drogą cesji ojca otrzymał starostwo, zlecił w 1659 r. Franciszkowi Corassiniemu z Awinionu, oficerowi piechoty w wojsku koronnym, odrestaurowanie i ufortyfikowanie zamku. Wyłożone na ten cel sumy obliczano na ponad 42 tysiące zł. W rękach rodziny Potockich starostwo pozostawało do rozbiorów, z przerwą około r. 1765, kiedy to posiadał je Feliks Ksawery Branicki. Czysty roczny dochód ze starostwa obliczano wtedy na niemal 60 tysięcy zł. Ostatnim starostą halickim był Józef Makary Potocki, równoczesny starosta czorsztyński.
Mówiąc o historii Halicza, nie można pominąć roli, jaką w życiu miasta od średniowiecza odgrywały klasztory. Najwcześniej, bo już podczas misji św. Jacka Odrowąża, przybyli tu dominikanie i w 1208 r. powstała tam ich placówka. W 1238 r. dominikanie otrzymali ufundowany dla nich klasztor z kościołem pw. św. Anny. Ponownej fundacji po zniszczeniach wojen kozackich dokonał Andrzej Potocki, który w 1667 r. kościół odbudował. Dominikanie przetrwali do I wojny światowej.
W 1238 r. Bolesław Wstydliwy sprowadził do Halicza pierwszych franciszkanów, a w 1367 r. przybyli ze Lwowa zakonnicy osiedli tam na stałe, wyposażeni dzięki Kazimierzowi Wielkiemu w drewniany budynek klasztorny i kościół pw. św. Krzyża. Po ponownej fundacji przez Mikołaja Blunickiego w 1422 r. klasztor istniał bez przerwy do kasaty w 1787 r. Po kasacie budynek został przerobiony na ratusz. W 1596 r. wojewoda bełski Stanisław Włodek ufundował klasztor franciszkanom konwentualnym, zaś abp J.D. Solikowski przekazał im XIII-wieczny kościół św. Stanisława. Franciszkanie konw. opuścili Halicz dopiero po II wojnie światowej. Na pocz. XVIII w. istniała w Haliczu także misja jezuicka.
Król Stefan Batory zezwolił na osiedlanie się w Haliczu karaimów. Do 1939 r. znajdowało się tam jedno z największych ich skupisk na ziemiach polskich.
Zabytki. Kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NMP, zbudowany na miejscu pierwszego, wystawionego w 1427 r., ufundowany przez okoliczną szlachtę, konsekrowany w 1785 r. Po II wojnie przebudowany na kino. Kościół św. Stanisława z XIII w. – pierwotnie cerkiew św. Pantelejmona, w latach istnienia metropolii halickiej pełnił funkcję katedry łacińskiej. Zachowany portal romański.
Ruiny zamku zbudowanego przez Kazimierza Wielkiego z końcem XIV w., gruntownie odrestaurowanego w poł. XVII w., zdewastowanego w 1796 r. Ratusz przerobiony po 1787 r. z klasztoru franciszkańskiego.
Czasy obecne. W 1994 r. wspólnota parafialna dostała teren pod budowę nowego kościoła. Nowo wybudowany kościół nosi podwójne wezwanie: św. Hipolita i bł. Jakuba Strzemię. Obsługiwany jest przez księdza dojeżdżającego z Rohatyna.