Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

TŁUMACZ

Położenie. Miasteczko powiatowe w woj. stanisławowskim, w odległości 28 km na wsch. od Stanisławowa, na końcówce linii kolejowej (Stanisławów-) Pałahicze–Tłumacz. Leży nad rzeczką Tłumaczyk, prawobrzeżnym dopływem Dniestru. W okresie międzywojemmym liczyło

ok. 6000 mieszkańców, fabrykę wódek i likierów, gorzelnię i młyny.
Historia. Brak pewnych widomości o początkach Tłumacza, ale z pewnością istniał już w XIV w. i wchodził w skład dóbr królewskich, gdyż w 1386 r. Kazimierz Wielki erygował
tu parafię rzym.kat. Prawa miejskie uzyskał w 1403 r. z nadania Władysława Jagiełły. W 1514 r. otrzymał od Zygmunta Starego przywilej na jarmark roczny. Miasto często padało ofiarą najazdów tatarskich. Stało się tak w 1621 r., kiedy to zostało całkowicie spalone, i w 1661 r., kiedy po przejściu wroga pozostało w nim zaledwie trzech mieszczan. Francuski podróżnik w latach. 1670–72 wspomina Tłumacz jako miasteczko z wałami z ziemi i palisadami na nich, ale wszystko w walącym się stanie. W 1686 r. stanął tu obozem Jan III, przygotowując się do wyprawy wołoskiej, i tu odbył przegląd wojsk, zanim wyruszył na Bukowinę. Od końca XVII w. przez całe następne stulecie starostami tłumackimi byli Potoccy h. Pilawa. W XVIII w. miasteczko podnosiło się z upadku. W 1765 r. było już 161 domów, kościół i dwie cerkwie. Po śmierci Jerzego Michała Potockiego, w 1801 r. Austriacy przejęli dobra tłumackie na skarb państwa, a następnie w 1807 r. oddali je Dzieduszyckim jako częściowy ekwiwalent za Kosów i inne majątki.
Między 1818 a 1829 r. Tłumacz dostał się Henrykowi Dzieduszyckiemu, pionierowi przemysłu cukrowniczego w Galicji, który ok. 1840 r. zainstalował tam urządzenia do wyrobu cukru według stosowanej wówczas technologii, z suszonych buraków. W 1845 r. wydzierżawił cukrownię von Wertheimsteinowi, bankierowi wiedeńskiemu. Po śmierci Dzieduszyckiego majątek popadł w ruinę i w 1849 r. Wertheimstein nabył klucz tłumacki na licytacji. Pod jego zarządem cukrownia, do której wprowadził nowoczesną produkcję ze świeżych buraków, bardzo się rozwinęła i mogła dostarczać dziennie 1500 głów cukru. Obok cukrowni powstała w Tłumaczu fabryka maszyn i narzędzi rolniczych, gorzelnia przerabiająca melasę i młyn parowy, połączony z gorzelnią. W folwarkach tłumackich rozwinięto uprawę buraków cukrowych. Budowano drogi i mosty, osuszano moczary i zamieniano na łąki, podjęto eksploatację torfu. Cała okolica zaczęła podnosić się gospodarczo, jej mieszkańcy znajdowali pracę. W 1853 r. Wertheimstein, który z niewystarczającymi funduszami zaangażował się w działania zakrojone na tak szeroką skalę, zbankrutował. Utworzono wtedy „Towarzystwo Akcyjne dla Fabryki Cukru w Galicji”, które zarząd produkcji oddało Prusakowi, J. Bredtowi. Mimo wszelkich starań o uratowanie cukrowni tłumackiej, w 1876 r. doszło do jej likwidacji.
Zabytki. Park miejski, założony z początkiem XVIII w.
Czasy obecne. Kościół został wysadzony przez okupantów sowieckich w r. 1971/72. Nie ma w Tłumaczu Polaków, natomiast ostatnio do władz zgłosiła się 15-osobowa grupa, która chciałaby pozyskać kaplicę obrządku rzym.kat. na miejscowym cmentarzu.