Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

OLESKO

Położenie. Miasteczko w powiecie złoczowskim, wojew. tarnopolskim, położone 23 km na płn. od Złoczowa, nad jednym z ramion Styru, zwanym Liberią, spływającym ze stoku Woroniaków po płd. stronie miasteczka.

Historia. Jedna z najstarszych osad i gród książąt halicko-wołyńskich. Przez krótki okres, od 1327 r., we władaniu książąt mazowieckich, następnie od 1340 r. wielkich książąt litewskich.
W 1366 r. wcielone do Polski przez Kazimierza Wielkiego. W latach 1382–1432 obiekt walk polsko-litewskich. W 1432 r. zostało Olesko ostatecznie odebrane księciu Świdrygielle przez wojska polskie i nadane przez Władysława Jagiełłę Janowi z Sienna za wojenne zasługi. W początkach XVI w. podzieliły się Oleskiem dwie córki ostatniego z Sienieńskich: Anna, żona Fryderyka Herburta, i Jadwiga, żona Marka Kamienieckiego h. Pilawa. W 2. połowie XVI w. Kamienieccy sprzedali swoją część Oleska Stanisławowi Żółkiewskiemu. Na początku XVII w. przez małżeństwo jego córki z Janem Daniłowiczem Olesko przeszło na Daniłowiczów, a w następnym pokoleniu podobną drogą – na Sobieskich. W 1629 r. urodził się tu Jan Sobieski, przyszły król. W 1719 r. hetman Stanisław Mateusz Rzewuski nabył od królewicza Jakuba cały klucz oleski. Po I rozbiorze Olesko przejęły władze austriackie, a ostatni właściciel Wacław Rzewuski przeniósł swą siedzibę do Podhorców.

W XIX w. ludność trudniła się sadownictwem, pasiecznictwem oraz rzemiosłem. Stolarze olescy wyrabiali skrzynie drewniane, które sprzedawane były na okolicznych jarmarkach.

Zabytki. Zamek w głównym zrębie pochodzi z w. XVI i początku XVII. Wzniesiony na wzgórzu, po płn. stronie miasta, w miejscu dawnej fortalicji, założony na planie owalu, narzuconym przez warunki terenowe. Budynek zamkowy dwupiętrowy z basztą w jednym z narożników, oraz basztą bramną, prowadzącą na dziedziniec zamkowy. W latach 80. XVII w. gruntownie odnowiony staraniem Jana III. Po I rozbiorze zajęty przez Austriaków i zamieniony na koszary. W 200. rocznicę Wiktorii Wiedeńskiej wykupiony z rąk austriackich, a utworzony wówczas Społeczny Komitet Opieki nad Zamkiem w Olesku zajął się jego konserwacją aż do wybuchu I wojny światowej. Silnie uszkodzony w czasie działań wojennych, odnowiony po odzyskaniu niepodległości (w latach 30. przez architektów W. Minkiewicza
i A. Majewskiego), ponownie uległ zniszczeniu podczas II wojny i za czasów władzy sowieckiej. Jego stan obecny jest wynikiem odbudowy z lat 1961–65. Od 1975 r. stanowi filię Lwowskiej Galerii Sztuki.

Kościół parafialny pw. św. Trójcy, konsekrowany w 1597 r., zastąpił pierwotny, zapewne drewniany kościół z 1.połowy XV w. Murowany
z cegły, częściowo tynkowany. Prezbiterium zamknięte trójbocznie, a jednonawowy szeroki, prawie kwadratowy korpus został przerobiony
w 1. poł. XIX w. na trójnawową halę. Po bokach dwie ośmioboczne kaplice, ufundowane w latach 1625–27 przez Jana Daniłowicza: od płn. NP Marii, od płd. św. Jana Ewangelisty, stanowiąca dolną kondygnację obronnej dzwonnicy. Od frontu wysoka przybudówka, w przyziemiu której kruchta. Jednolity wystrój wnętrza składał się
z ołtarza głównego i 4 ołtarzy bocznych, drewnianych, malowanych na kremowo, ze złoconym ornamentem rokokowym (3 ćwierć XVIII w.).
W 1927 r. kościół poddany konserwacji przeprowadzonej przez architekta B. Wiktora. Po II ­wojnie zamieniony na magazyn, uległ znacznemu zawilgoceniu. We wnętrzu zachowały się dwa póź­no­renesansowe portale, chrzcielnica z XVII w., ­ołtarz główny (uszkodzony) oraz płyta nagrobna Jana Daniłowicza. Pozostałe części wyposażenia przechowywane w składnicy Lwowskiej Galerii Sztuki. W 1992 r. kościół został odzyskany przez miejscowy komitet parafialny i ponownie poświęcony, zaś w 1993 r. oddany Cerkwi prawosławnej.

Kościół pw. św. Józefa i klasztor oo.kapucynów, ufundowane w 1739 r. przez Józefa Seweryna Rzewuskiego i jego żonę Antoninę z Potockich, zbudowany u stóp wzgórza zamkowego przez kapucyńskiego architekta o. Andrzeja
z Szydłowiec (Marcina Dobrawskiego). Kościół ceglany, złożony z szerokiej nawy z dwiema parami niskich kaplic i nieco węższego prezbiterium. Od frontu kruchta. Prosta, trójosiowa fasada, zwieńczona trójkątnym przyczółkiem. Budynek klasztorny, przylegający od płn. do kościoła, ceglany, tynkowany, czworoboczny, z wirydarzem pośrodku. Po I rozbiorze Austriacy zamienili kościół na magazyn zboża, a klasztor na lazaret wojskowy. W 1788 r. decyzją cesarza Józefa II kapucyni odzyskali kościół i część klasztoru ­(całość dopiero w 1827 r.). W latach 1941–43
w klasztorze był obóz dla Żydów. Po II wojnie kościół i klasztor zostały przejęte na szkołę rolniczą, dla potrzeb której przebudowano wnętrze kościoła, dzieląc je na dwie kondygnacje, oraz dobudowano kilka pomieszczeń zniekształcających jego bryłę. Do ogrodu przeniesiono oranżerię z lwowskiego Parku Stryjskiego. W 1980 r. budynki pokapucyńskie przejęła Lwowska Galeria Sztuki. W kościele urządzona została sala konferencyjna, a klasztor zaadaptowano na magazyny dzieł sztuki. Do wyposażenia kościoła należało pierwotnie 8 płócien pędzla Szymona Czechowicza z lat 1762–67, przedstawiających franciszkańskich świętych. Do dziś zachowały się tylko dwa, jeden w klasztorze kapucynów w Krakowie, drugi w Sędziszowie.

Synagoga z XVIII w., bardzo zniszczona.