Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

LWÓW (położenie i system wodny)

Położenie Lwowa na kuli ziemskiej określają współrzędne: 24o0’50” długości geogr. wschodniej i 49o50’10” szerokości geogr. północnej. Pod względem wysokościowym: najniższa warstwica w obrębie miasta (przed 1945 r.) ma wartość 245 m n.p.m., najwyższa 398 m, średnia wysokość bezwzględna wynosi 311,8 m.
Pod względem makrogeograficznym Lwów leży na międzymorzu bałtycko-czarnomorskim, niemal dokładnie w połowie odległości – ok. 600 km – od obu mórz i jest głównym punktem na linii łączącej te morza. Fakt ten miał dla Lwowa – dla jego gospodarczego, społecznego i kulturalnego rozwoju istotne znaczenie. Lwów leży zarazem dokładnie na dziale wód między zlewiskiem Bałtyku i Morza Czarnego. Wody lwowskie przez Pełtew i Bug spływają do Wisły, ale południowe przedmieścia miasta leżą już w dorzeczu Dniestru (wszystkie zob. CL 2/2000). Samo miasto nie ma jednak większej rzeki. Wszystkie te cechy sprawiają, że Lwów pod względem usytuowania nie znajduje analogii w skali światowej.
W lokalnej skali geograficznej Lwów leży na pograniczu trzech zróżnicowanych krain: Roztocza, Podola – w szczególności jego części zachodniej, zwanej Opolem (wszystkie zob. CL 3/98), oraz Pobuża. Płn.-zach. kraniec Opola, dochodzący do Lwowa od płd., określany jest jako płaskowyż lwowski.
Hydrografia. Miasto Lwów (w zakresie przestrzennym, sprzed rozbudowy sowieckiej po 1945 r.) położone jest w rozległej kotlinie, wcinającej się w Płaskowyż Lwowski (ku płd.), a powstały na skutek erozji dokonanej przez strumienie źródliskowe Pełtwi.
Rzeczka Pełtew, lewobrzeżny dopływ górnego Bugu, powstaje jako zlewisko kilku strumieni, z których znaczniejszymi są Pasieka, potok Wulecki i Żelazna Woda.
Potok Żelazna Woda wypływa z dwóch źródeł w płd.-wsch. części dzisiejszego miasta, na Snopkowie. Płynąc w linii ul. Snopkowskiej*, przez staw, który w XX w. stał się znanym kąpieliskiem (pod tą samą nazwą), zbiega się w rejonie pl. św. Zofii z potokiem Wuleckim. Dalszy, wspólny przebieg ma miejsce wzdłuż ul. Jabłonowskich i Romanowicza, do pl. Akademickiego, gdzie dochodzi Pasieka. Powstała w ten sposób rzeczka była już określana jako Pełtew, z tym że w ostatnich czasach nazwę tę rozciągano na cały potok Żelazna Woda, a jego źródła traktuje się jako główne źródła Pełtwi.
Potok Wulecki, zwany niegdyś Soroką, powstaje z dwóch strumieni w rejonie Kulparkowa (zob. CL S/99) w płd. zach. stronie Lwowa, płynąc w linii ul. Wuleckiej, a potem po płd. stronie wzgórza, na którym w XIX w. zbudowano Cytadelę – ulicami Pełczyńską i Obertyńską. Zbierając po drodze liczne stawy, dochodził do dzisiejszego pl. św. Zofii, gdzie łączył się z Żelazną Wodą, czyli Pełtwią.
Pasieka, zwana w średniowieczu Srebrnym Potokiem, wypływając z Pohulanki (zob.) płynie w linii ul. Kochanowskiego i Łozińskiego – do pl. Akademickiego, gdzie zbiega się z dwoma połączonymi już strumieniami, tworząc z nimi Pełtew.
Dalszy przebieg Pełtwi był niegdyś równoległy do dzisiejszej ul. Akademickiej i Wałów Hetmańskich, ale po ich stronie zachodniej – jak późniejsze ulice Sokoła, Szajnochy, Rzeźnicka, a następnie ul. Słoneczną. Gdy zakładano Lwów kazimierzowski, rzeczkę przesunięto o parędziesiąt metrów ku wschodowi, tak iż stała się ona fosą po zach. stronie murów miasta. Dalej, ku północy (wchłaniając jeszcze potok spływający spod Wysokiego Zamku trasą ul. Teatyńskiej) wypływała w linii ul. Pełtewnej poza zabudowę Przedmieścia Krakowskiego.
W swoim biegu po dnie kotliny, która stała się kolebką miasta, i jeszcze dalej – Pełtew i inne strumienie tworzyły rozległe bagna i trzęsawiska, a pośród nich istniały liczne stawy – w końcu XIV w. było ich tam prawie 40. Liczba ich przez wieki systematycznie malała, na początku XX w. było ich zaledwie kilka, a z tych najznaczniejsze: staw Sobków przy drodze Wuleckiej (pod Kastelówką – zob. CL S/99) oraz stawy Pełczyński i Panieński, oba u stóp góry Wronowskich (Cytadeli), zlikwidowane w 1921 r. Śladem popularnego ongiś stawu Pełczyńskiego jest wcięcie u stóp Cytadeli, naprzeciw tzw. górek pełczyńskich. Dwa inne stawy zostały zamienione na kąpieliska: Świteź przy drodze Wuleckiej i Żelazna Woda. Strumienie lwowskie były dawniej w wielu miejscach przegradzane, a spiętrzone wody uruchamiały liczne młyny (w XVIII w. było ich ok. 30), prowadzono tam też hodowle ryb.
Po płn. stronie miasta Pełtew zmieniała kierunek z południkowego na równoleżnikowy – wschodni oraz płn. wschodni. Zbierając wszystkie strumienie spływające z wzgórz, osłaniających miasto od północy, dopływa pod Buskiem do Bugu.
W ciągu XIX w. Pełtew i strumienie, z których powstała, zostały zasklepione i włączone w system kanalizacji miejskiej. Pierwszy, stukilkudziesięciometrowy odcinek, przykryty w r. 1841 pozwolił na założenie placu Mariackiego. Główne prace wykonano w latach 1883–
–92, a ukończono w 1905 r. Nad sklepieniem powstałych w ten sposób kanałów założono ulice, przede wszystkim Akademicką i Wały Hetmańskie. Z podziemi wypływa Pełtew za Zamarstynowem.
Południowe i zachodnie krańce miasta, położone poza obrębem kotliny, są odwadniane przez potoki i rzeczki spływające w przeciwnym kierunku niż wyżej opisane – do Dniestru (zlewisko M. Czarnego): potok Białohorski (powstaje w okolicy głównego dworca, spływa do Starej Rzeki, a z nią do Wereszycy), Szczerek, Zubrza (powstaje za Persenkówką).
System wodny Lwowa nie był jednak – w miarę rozwijania się miasta – wystarczający do zaopatrzenia go w wodę do celów bytowych. Pierwotnie służyły do tego celu liczne studnie i lokalne wodociągi, w 1901 r. oddano zaś do użytku nową sieć, opartą na bogatych źródłach w Woli Dobrostańskiej i Szkle (w Roztoczu k. Janowa, ok. 30 km). Woda ta uchodziła jakościowo i smakowo za najlepszą w Polsce. W pierwszych latach XX w. skanalizowano też większą część miasta.
(A.C.)

* Wszystkie przytoczone polskie nazwy ulic i placów powstały na przełomie XIX/XX w., nie istniały więc w czasach, gdy omawiane potoki płynęły wolno. Ich użycie jest jednak niezbędne dla wyjaśnienia przebiegu tych potoków.