Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

JAWORÓW (miasto)

Położenie. Miasto powiatowe w woj. lwowskim, 48 km na płn.zach. od Lwowa, przy linii kolejowej Lwów–Jaworów. Leży po płd. stronie wzgórz Roztocza (zob. CL 2/98), na wys. 173 m n.p.m., nad stawem utworzonym przez rzekę Szkło (zob. CL 2/2000). W okresie międzywojennym liczył 9 tys. mieszkańców. Czynne były młyny, cegielnie, przemysł drzewny.
Historia. Najstarszy dokument odnoszący się do Jaworowa pochodzi z 1408 r. i zezwala cechowi szewskiemu na utrzymywanie 10 jatek. W poł. XV w. Jaworów był w posiadaniu Wacława Piastowicza, księcia opolskiego i raciborskiego, który w 1454 r. erygował parafię rzym.kat. i ufundował pierwszy drewniany kościół. Uposażenie parafii zwiększył w 1470 r. następny zarządca miasta i całego klucza okolicznych wsi Piotr z Szamotuł, kasztelan poznański. Po nim Jaworów przeszedł w ręce Górków. W 1512 r. Łukasz Górka dał mieszczanom pewne przywileje i ulgi ze względu na zniszczenia powodowane przez częste najazdy nieprzyjacielskie. Za czasów Zygmunta Augusta Jaworów wszedł w skład królewszczyzn jako starostwo niegrodowe. Prawo magdeburskie otrzymał w 1569 r. wraz z przywilejem na dwa jarmarki w roku. Na pocz. XVII w. osiedli w Jaworowie dominikanie, którym Piotr i Łucja Milewscy ofiarowali dwór na klasztor, a drewniany kościół przyklasztorny pw. św. Mikołaja wybudował Filip Rykowski. Nieco później założony został monaster bazylianek, które prowadziły dom dla sierot. W 1618 r. przeniósł do Jaworowa swoją oficynę z Dobromila znany ówczesny drukarz Jan Szeliga. Władysław IV zezwolił mieszczanom jaworowskim na wybieranie rajców, z których trzech miało być katolikami rzymskimi, czwarty zaś grekokatolikiem. W 1637 r. gmina żydowska ufundowała beneficjum dla duchownych posługujących w kościele parafialnym.
W 1639 r. starostwo jaworowskie przynoszące 20 tys. czerwonych złotych rocznego dochodu, nadane zostało Jakubowi Sobieskiemu, z prawem dziedziczenia do trzeciego pokolenia. Po jego śmierci w 1647 r. objął je syn jego Jan, późniejszy król. Rok później, w czasie rebelii Chmielnickiego, splądrowany został kościół parafialny, w czym udział brało trzech miejscowych Rusinów, skazanych później na karę śmierci. Jaworów był ulubionym miejscem pobytu Jana Sobieskiego po obiorze na króla. Istniejący tu drewniany zameczek, rozbudowany i upiększony, otoczony parkiem, stał się letnią rezydencją królewską. Król przyjmował tu polskich dostojników i zagranicznych posłów. Dla pomieszczenia jego gości pobudowano w pobliżu zameczku małe pawilony i dworki. W 1684 r. przybyli tu posłowie z krajów koalicji antytureckiej, by złożyć królowi gratulacje z racji zwycięstwa pod Wiedniem. Jedna z uczt wydanych wówczas przez króla na cześć dostojnych gości uwieczniona została na zachowanym do dzisiaj obrazie anonimowego malarza, znajdującym się obecnie w Muzeum Narodowym we Wrocławiu.
W czasie pobytu zagranicznych gości miał miejsce malowniczy epizod: na zamku zjawił się miejscowy wójt z uczestnikami odbywającego się właśnie w Jaworowie wesela, prowadząc w darze dla króla trzy pary białych wołów. Wójt, którym był Jerzy Szymonowicz – ojciec Jerzego Eleutera Szymonowicza Siemiginowskiego, jednego z największych malarzy polskiego baroku – wystąpił ze stosowną oracją, sławiącą wiktorię wiedeńską, a następnie rozpoczęła się wspólna zabawa. Król tańczył ze starościną wesela, żoną miejscowego kowala. Tradycja przechowała królewską przyśpiewkę: – A skądżeś ty? – Z Jaworowa! – A czyjaś ty? – Kowalowa!.. itd.
W 1678 r. w Jaworowie chrzczony był królewicz Aleksander Sobieski. W 1688 r. Jaworów spustoszony został przez Tatarów. W 1691 r. król Jan III przebywał tu po raz ostatni przez okres 6 tygodni. Po jego śmierci starostwo jaworowskie zostało dożywotnio przyznane Marii Kazimierze, która opuszczając Polskę w 1698 r. oddała je najstarszemu synowi, Jakubowi. Królewicz Jakub rzadko gościł w Jaworowie, lecz tu właśnie podejmował swoich królewskich gości: Augusta II w 1703 r., a w roku następnym Karola XII szwedzkiego. Także brat Jakuba, Konstanty, wybrał Jaworów na spotkanie z carem Piotrem Wielkim w 1717 r. Dekretem królewskim z 1716 r., po śmierci Marii Kazimiery, starostwo jaworowskie zostało odebrane królewiczowi Jakubowi i nadane Mniszchom, którzy utracili je w 1772 r. na rzecz państwa austriackiego. W 1856 r. część dawnego klucza jaworowskiego dostała się w zarząd austriackiego Banku Narodowego. W 1861 r. Jaworów oraz kilka sąsiednich wsi zakupił na licytacji Zbigniew Lanckoroński. Przed 1890 r. odkupił od niego Jaworów Ludwik Zygmunt Dębicki. Ostatnim właścicielem Jaworowa do 1939 r. był jego syn Leon Hieronim Dębicki (zm. 1952).
Jaworów był miastem o bardzo dobrze rozwiniętym rzemiośle. Lustracja z 1765 r. wymienia 33 szewców, 42 garbarzy, 26 krawców, 25 stolarzy, 24 garncarzy. Wyrabiano tu także w tym czasie sery twarde. W XIX w. Jaworów zasłynął z rzemieślniczych wyrobów z drewna (naczynia, sita, fujarki, zabawki i in.) oraz ze słomy i wikliny (ozdobne koszyczki na owoce, na damskie robótki, tacki, wycieraczki). Tkano tu także różnej grubości płótna lniane. Szeroko znane były również tutejsze wyroby wędliniarskie: szynki i wędzonki.
Zabytki. Kościół pw. śś. Piotra i Pawła, zbudowany ok. 1645 r. dla dominikanów, a po ich kasacie w 1786 r. zamieniony na parafialny (dawny drewniany kościół został wówczas rozebrany). Murowany z cegły i kamienia, tynkowany, jednonawowy z nieco niższym i węższym prezbiterium, zamkniętym trójbocznie. Od zachodu przylega do nawy niska prostokątna wieża mieszcząca kruchtę. Zachowany obraz św. Anny Samotrzeciej z XVI/XVII w., pochodzący z dawnego kościoła parafialnego, obraz M. Boskiej z feretronu z 1. poł. XVII w., obraz świętych dominikańskich również z feretronu z XVIII w. oraz kilka rzeźb z głównego ołtarza.
Dwór Dębickich przerobiony z jednego z pawilonów zamkowych, zwanego „dworkiem myśliwskim Sobieskiego”. Drewniany, od zewnątrz obmurowany cegłą, na planie prostokąta, parterowy, nakryty czterospadowym dachem gontowym. Wnętrze domu urządzone było przez Dębickich stylowymi meblami i dziełami sztuki, przewiezionymi z Krakowa, których dużą część zrabowały w 1914 r. wojska rosyjskie. Reszta przepadła w 1939 r.
Skarbiec murowany, położony kilkadziesiąt metrów od dworu, zawierający dwie sklepione sale, stanowiące część pierwotnego zamku, i znajdujące się pod nim głębokie piwnice. Rozbudowany przez Austriaków i przeznaczony na więzienie. Funkcję tę pełnił również w okresie międzywojennym.
Cerkiew parafialna greckokat. pw. św. Jerzego (1588–1633). Przy końcu XVIII w. w ołtarzu głównym umieszczono słynącą łaskami ikonę M. Boskiej ze skasowanego monasteru bazylianów w Lisku k. Czernilawy. Na przedmieściach były jeszcze dwie cerkwie drewniane.
Czasy obecne. Kościół parafialny oddany do kultu w 1989 r., odrestaurowany.
W r. 2001 powstał w Jaworowie oddział Tow. Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej.