Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

PODKAMIEŃ

Położenie. Miasteczko w pow. brodzkim, woj. tarnopolskim, położone o ok. 22 km na płd. wsch. od Brodów, na grzbiecie Woroniaków, niedaleko źródeł Ikwy. W okresie międzywojennym miało ponad 2500 mieszkańców. Dla wielu z nich źródłem utrzymania była praca w pobliskich kamieniołomach. Trudniono się także handlem i różnymi rodzajami rzemiosł, dostarczających przedmiotów codziennego użytku. Parafie obu obrządków znajdowały się na miejscu. Było to sławne miejsce kultu Matki Boskiej, a także św. Jacka Odrowąża.

Historia. Legendarne początki Podkamienia wiążą się z Połowcami i pogańskim kultem sprawowanym w tej okolicy. Cała historia miejscowości związana jest natomiast z dominikanami. Według tradycji klasztornej z XIII w. dotarła tutaj misja św. Jacka Odrowąża. Osiadli tu zakonnicy zostali w 1245 r. wymordowani przez Tatarów. Następnie przez dłuższy czas w tutejszej kaplicy odprawiali nabożeństwa wędrowni misjonarze dominikańscy. Dopiero w 1464 r. Piotr Cebrowski wybudował drewniany kościół, przy którym na stałe osadził dominikanów. Kościół uległ zniszczeniu w czasie kolejnego napadu tatarskiego w 1519 r.
W tym czasie Podkamień należał do dóbr królewskich. Na początku XVII w. nabył go przybysz ze Śląska, Baltazar Cetner, świeżo uszlachcony za zasługi wojenne. Istniała wtedy w Podkamieniu drewniana kaplica, w której znajdował się słynący łaskami obraz Matki Boskiej. Cetner rozpoczął w 1612 r. budowę murowanego kościoła i klasztoru, ale budowę dokończył jego syn, Aleksander wraz z żoną Anną z Zamoyskich. Z powodu wadliwej konstrukcji rychło zawaliło się sklepienie kościoła, który dopiero dzięki pomocy króla Jana III został ukończony w 1695 r. Sobieski, podobnie jak jego poprzednik Michał Korybut Wiśniowiecki, żywił wielkie nabożeństwo do przeniesionego do nowego kościoła obrazu Matki Boskiej i wielokrotnie się przed nim modlił. W 1727 r. miała miejsce koronacja obrazu, a związane z nią uroczystości trwały 10 dni. Koronacja przyczyniła się do wzrostu kultu MB Podkamieńskiej i ostatnie lata przed rozbiorami były okresem największej świetności miasteczka. Po rozbiorach dominikanie zdołali utrzymać się w Podkamieniu. W czasie I wojny światowej klasztor bardzo ucierpiał jako obiekt ostrzału artyleryjskiego ze strony Austriaków w 1915 r. Był także kilkakrotnie plądrowany przez wojska rosyjskie. Rozpoczęte w okresie międzywojennym prace konserwatorskie przerwała II wojna. Po zajęciu Podkamienia przez wojska sowieckie w 1939 r. zakonnicy musieli opuścić klasztor. W 1944 r. banderowcy dokonali w Podkamieniu jednej z większych rzezi ludności polskiej. Przedostawszy się do wnętrza klasztoru, w którym schronili się mieszkańcy miasteczka i okolicy, wymordowali ok. 250 osób, w tym wiele kobiet i dzieci. Następnie w mieście i okolicznych wsiach zabili ponad 2000 osób.
Zabytki. Kościół OO. Dominikanów pw. Wniebowzięcia NPM zbudowany w latach 1640–95. Wieża z pocz. XVIII w. Hełm wieży zaprojektowany przez jezuickiego architekta, Pawła Giżyckiego, podobny do hełmu wieży zegarowej katedry krakowskiej, stopił się w 1916 r. w pożarze spowodowanym przez piorun. Polichromia we wnętrzu kościoła była dziełem Stanisława Stroińskiego, obrazy w ołtarzach – Szymona Czechowicza, rzeźby – Franciszka Olędzkiego.
Klasztor budowany równocześnie z kościołem przez Stanisława Mikoszewskiego, ukończony w 1745 r. Całe założenie klasztorne otoczone zostało w poł. XVIII w. murem obronnym w kształcie gwiazdy, wzmocnionym okrągłymi basztami, według projektu Krzysztofa Dahlkego. Podczas działań wojennych w 1915 r. spłonął dach kościelny oraz część klasztoru z cennymi zbiorami sztuki, archiwum i biblioteką liczącą 5000 tomów. Pod koniec II wojny wojska sowieckie rozebrały część murów obronnych.
W kościele znajdował się obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem, malowany na płótnie, będący kopią obrazu MB Śnieżnej (Salus Populi Romani), czczonego w rzymskiej bazylice S. Maria Maggiore. Pochodzenie obrazu MB Podkamieńskiej nie jest znane, są na ten temat różne wersje. Według najbardziej prawdopodobnej został zakupiony we Lwowie przez szlachcica Aleksandra Paczyńskiego po cudownym uzdrowieniu córki. W Podkamieniu otoczony był kultem jako cudowny od końca XVI w. i dwukrotnie koronowany: w 1727 i w 1927 r. Gdy w 1939 r. dominikanie musieli opuścić klasztor, zabrali ze sobą obraz, najpierw do Lwowa, a w 1946 r. do Krakowa. Od 1957 r. obraz znów słynie łaskami w dominikańskim kościele pw. św. Wojciecha we Wrocławiu. W opuszczonym przez dominikanów klasztorze Sowieci urządzili spółdzielnię odzieżowo-obuwniczą, a po wojnie przeznaczyli budynek na szpital dla psychicznie chorych kobiet.
Kaplica „Stópek Matki Bożej” zbudowana w 1. poł. XVIII w. obok klasztoru na miejscu legendarnego zjawienia się Matki Boskiej, po którym na skale powstały ślady Jej stóp. Za czasów austriackich zamieniona na cerkiew greckokatolicką. Kolumna z figurą Matki Boskiej na dziedzińcu klasztornym, postawiona w 1719 r. na pamiątkę konfederacji tarnogrodzkiej.
Czasy obecne. Władze ukraińskie przekazały podominikański klasztor wraz z kościołem greckokatolickiemu zakonowi studytów. Kościół, który przez lata służył jako magazyn, znajduje się w stanie daleko posuniętej ruiny.
Dojeżdżający z Brodów ks. Szpak odprawia msze św. w kaplicy cmentarnej.