Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

CZERWONOGRÓD

Położenie. Wieś w pow. zaleszczyckim, woj. tarnoplskim, w kotlinie Dżurynu, dopływu Dniestru (między Strypą a Seretem), na wys. 210 m n.p.m. Leży wśród falistych wzgórz i skał różowego piaskowca (stąd nazwa osady). Walory krajobrazowe miejscowości podnosi największy na Podolu wodospad na Dżurynie, o wys. 16 m.

Historia. Czerwonogród, obok Trembowli, należy do najstarszych osad płd. zach. Podola. Już w IX w. był siedzibą książąt ruskich, początkowo z zamkiem drewnianym, o który między sobą walczyli. Przez pewien czas był w rękach Tatarów, po których przejęli go wielcy książęta litewscy; z ramienia Olgierda był w rękach Koriatowiczów, wywodzących się, jak on, od Giedymina. W 1340 r. zamek czerwonogrodzki zdobył Kazimierz Wielki. Władysław Jagiełło przekazał Czerwonogród w zarząd Spytkowi z Melsztyna, wojewodzie krakowskiemu; po jego śmierci król wykupił dobra od wdowy i dał swemu bratu Świdrygielle, a gdy ten zbuntował się przeciw monarsze – w. ks. Witoldowi.
W 1434 r., kiedy Podole włączone zostało do Korony jako jedno z województw, Czerwonogród stał się miastem królewskim i siedzibą starostwa niegrodowego, obejmującego obszar między Strypą a Zbruczem. Jako królewszczyznę pierwszy otrzymał ją w posiadanie zastawne Teodoryk Buczacki (później zwany Jazłowieckim), kasztelan kamieniecki, i w r. 1448 uzyskał od Kazimierza Jagiellończyka dla Czerwonogrodu prawo magdeburskie. Co najmniej od początku XVII w. starostwo dzierżyli Daniłowiczowie; wówczas zamek był już budowlą murowaną. W latach 1679–99, kiedy częścią Podola władali Turcy, mieszkańcy opuścili Czerwonogród i miasteczko podupadło. Lustracja z 1765 r. określa je już jako wieś, a warownię tak opisuje: Zamek na skale murowany staroświecką architekturą, wokoło rzeką Dżuryn oblany i murami, w niektórych miejscach porujnowanymi, opasany.
Po Daniłowiczach starostwo czerwonogrodzkie było m.in. w rękach Rafała Skarbka (dziadka fundatora teatru we Lwowie), Kazimierza Raczyńskiego (który w Rogalinie zgromadził księgozbiór – przyszłą Bibliotekę Raczyńskich w Poznaniu), Józefa i Adama z Olbrachcic Bielskich oraz Stanisława Gadomskiego. W r. 1778 Czerwonogród nabył od władz austriackich Karol Poniński (syn okrytego hańbą marszałka sejmu rozbiorowego).
W 1820 r. Karol Poniński, a w kilka lat później jego syn Kalikst przebudowali zamek na pałac; usytuowany był na płaskim wzgórzu, a z jego trzech stron rozciągał się krajobrazowy park, opadający tarasami ku rzece Dżuryn. W latach 1914–20 przechodzące przez te tereny różne wojska zdewastowały pałac tak bardzo, że popadł w całkowitą niemal ruinę; podjętą pod koniec lat 30. odbudowę zniweczyła II wojna światowa.
Początki parafii rzym.-kat. nie są znane, wiadomo jednak, że istniała od najdawniejszych czasów przy klasztorze Dominikanów, założonym przez Koriatowiczów po 1331 r., a zniszczonym w 1538 r. przez hospodara wołoskiego Piotra. Następny kościół miał być wybudowany w 1615 r. przez nieznanych bliżej Lisieckich i przebudowany przez Konstantego Rycińskiego, podobno starostę czerwonogrodzkiego; kościół ten pw. Wniebowzięcia NMP miał przetrwać do II wojny światowej.
Na jednym z wzgórz otaczających Czerwonogród od płn., w pobliżu cmentarza, Ponińscy – Karol i jego żona Helena z Górskich – wystawili rodzinne mauzoleum. Była to klasycystyczna kaplica z ustawioną na jej szczycie figurą Chrystusa obejmującego krzyż; staraniem Ponińskich w kaplicy umieszczono jedną z dwu znajdujących się w przedwojennej Polsce płaskorzeźb Bertela Thorvaldsena (druga znajduje się w lwowskim kościele Dominikanów, na nagrobku Józefy Dunin-Borkowskiej). W 1846 r. Helena Ponińska ufundowała w Czerwonogrodzie również klasztor ss. Miłosierdzia (szarytek), z kaplicą i sierocińcem, a w miejscu, gdzie niegdyś znajdował się klasztor Dominikanów – oryginalny kamienny pomnik, zwieńczony stylizowaną urną i pokryty płaskorzeźbami przedstawiającymi sceny męczeństwa św. Jana Nepomucena.
W nocy 2/3 lutego 1945 r. banderowcy dokonali na Polaków napadu, opisanego później przez Józefa Juzwę w książce Zagłada Czerwonogrodu; zginęło wówczas co najmniej 47 osób. Ci, którzy ocaleli, po wysiedleniu osiedli we wsiach k. Brzegu n. Odrą.
Zabytki. Z pałacu czerwonogrodzkiego pozostały jedynie dwie baszty starego zamku. Kościół znajduje się w stanie ruiny, a z mauzoleum Ponińskich nie ma śladu. Płaskorzeźba Thorvaldsena przechowywana jest w muzeum we Lwowie.