Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

TROŚCIANIEC WIELKI

Położenie. Wieś w pow. zborowskim, woj. tarnopolskim, na płn. od drogi Lwów–Tarnopol. Od Zborowa (zob. CL S/98) dzieli ją ok. 20 km, od Załoziec (na wsch., zob. CL 2/99 i 1/2000) 8 km. Przez wieś przepływa rzeczka Smolanka, prawy dopływ górnego Seretu (zob. CL 2/2000). W 1939 r. liczyła ok. 1740 mieszkańców, w tym 1510 Polaków, 220 Ukraińców, 10 Żydów.
Historia. Osadę miał założyć w poł. XV w. Jan z Sienna; pierwsza wzmianka o Trościańcu pojawia się w r. 1511 w dokumencie podziału dóbr między córkami Piotra z Oleska (syna Jana). Wraz z ręką Jadwigi dobra załozieckie, w tym Trościaniec, przeszły na Marcina Kamienieckiego, hetmana polnego koronnego i wojewodę podolskiego.
Córka hetmana Barbara wniosła dobra załozieckie Mikołajowi Mniszchowi, podkomorzemu króla Zygmunta Augusta; po nich dziedziczył Jerzy Mniszech, wojewoda sandomierski. Z kolei dobra te otrzymała jedna z jego córek Urszula (starsza siostra słynnej Maryny Mniszchówny, wydanej za Dymitra Samozwańca), zamężna za ks. Konstantym Wiśniowieckim, wojewodą ruskim (1. połowa XVII w.).
Temu ostatniemu zawdzięcza Trościaniec swój rozwój, sprowadził bowiem fachowców do prac melioracyjnych oraz osadników z woj. sandomierskiego oraz z Siedmiogrodu i Wołoszczyzny. Kolonizację dóbr kontynuował Jakub Sobieski, żonaty z córką Konstantego, Marianną. Znaczne połacie ziemi darował swoim zasłużonym żołnierzom jego młodszy syn (z 2. małżeństwa z Teofilą Daniłowiczówną), hetman, a później król Jan Sobieski. Z Sobieskich przeszły dobra załozieckie na Potockich. Helena Potocka część tych dóbr w r. 1760 zapisała na rzecz zakonu ss. Miłosierdzia (szarytek). Siostry przeniosły się tam, gdy w 1801 r. spłonął ich dom w Brodach (zob. CL 1/97); wtedy też otrzymały w zapisie m.in. folwark w Trościańcu Wielkim, pozostający w ich posiadaniu do 1939 r. Duże znaczenie dla rozwoju wsi i okolicznych miejscowości miała działalność gospodarcza Ignacego Miączyńskiego, właściciela pobliskich Pieniak (zob. CL 3/99), który w r. 1790 odkupił klucz załoziecki od Michała Ronikiera, nabyty w latach 1768–72 od Potockich.
Przez cztery stulecia Trościaniec Wielki należał do parafii rzym.-kat. w miasteczku Załoźce. W latach 1898–99 we wsi wybudowano murowany kościół pw. Najśw. Serca Pana Jezusa, w stylu neogotyckim, o wystroju wnętrza głównie rzeźbiarskim. W latach 30. XX w. świątynia otrzymała polichromię o motywach młodopolskich.
Groźba mordów ukraińskich nacjonalistów i naciski władz sowieckich zmusiły polską ludność Trościańca Wielkiego do wyjazdu na Zachód; rodzinną wieś opuszczali z początkiem 1945 r. Trudne warunki transportu, wielodniowe oczekiwanie na stacjach kolejowych i podróż trwająca do sześciu tygodni, wycieńczenie i choroby, spowodowały śmierć wielu osób. Większość mieszkańców osiedliła się w okolicach Pleszewa w Wielkopolsce, koło Zbąszynka i w pow. niemodlińskim k. Opola. Kilka uratowanych obiektów kultu z trościanieckiej świątyni znajduje się obecnie w kościele w Kręcku k. Zbąszynka.
Zabytki. Kościół w Trościańcu przejęła po II wojnie Cerkiew prawosławna; wieży, zniszczonej podczas działań wojennych, nie odbudowano. W świątyni pozostało prawie kompletne wyposażenie sprzed wojny. We wsi zachowała się też figura Matki Boskiej, postawiona na pamiątkę zniesienia pańszczyzny w 1848 r.
Dzieje miejscowości opisał pochodzący stamtąd Antoni Worobiec: Trościaniec Wielki. Wieś Ziemi Załozieckiej (Zielona Góra 1999) oraz Nasz kresowy dom nad Hukiem, Smolanką i Łopuszanką (Zielona Góra 2000).