Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

WYŻNIANY

Położenie. Wieś w pow. przemyślańskim, woj. tarnopolskim, oddalona o ok. 30 km na wsch. od Lwowa, między liniami kolejowymi Lwów–Brody (10 km od stacji Zadwórze – zob. CL 3–4/95) i Lwów–Brzeżany (5 km od stacji Kurowice). Leży nad potokiem Tymkowieckim, zwanym też Ostrym, w dorzeczu Pełtwi. W latach międzywojennych liczyła ok. 1000 mieszkańców, w tym 90% Polaków.

Historia. Wyżniany to stara osada, istniejąca już w XIII w., niegdyś z zamkiem z XV w., po którym nie ma śladu. Na przełomie XIV/XV w. dziedzicami byli tu Klusowie (Kluszowie). Wraz z przyległymi wioskami (Rozworzany, Poluchów, Sołowa, Kurowice i in.) stanowiły Wyżniany jedną majętność, od pierwotnych dziedziców zwaną Klusowszczyzną. Drogą małżeństwa córki Klemensa Klusa, Katarzyny, majętność przeszła na rodzinę Kuropatnickich, po dwóch następnych pokoleniach zaś na Giedzińskich. Aleksander Dominik Giedziński, syn Zofii z Grabianków, sprzedał Wyżniany w r. 1716 Józefowi Olszewskiemu, a syn tegoż, Gabriel, w 1762 r. – Augustowi Aleksandrowi Czartoryskiemu, wojewodzie ruskiemu. Po jego śmierci przeszły Wyżniany drogą spadku do Izabeli z Flemingów Czartoryskiej, a następnie odziedziczył je (wraz z innymi dobrami) jej wnuk Alfred Potocki z Łańcuta. Aż do II wojny majątek należał do tej rodziny.
Fundatorami parafii i kościoła, murowanego z kamienia, byli w r. 1400 Jan i Małgorzata Klusowie. W 1648 r. kościół został zburzony przez Kozaków i Tatarów, ale już trzy lata później odbudowano go. W 1751 r. sufragan lwowski Samuel Głowiński dokonał jego konsekracji pw. św. Mikołaja. Kościół ten należał do najstarszych – obok świątyni w Buszczu k. Brzeżan – w późniejszym województwie tarnopolskim.
Zabytki. Kościół w Wyżnianach zbudowany był na planie dwóch czworoboków: większego – nawy, i nieco mniejszego – prezbiterium. Główną ozdobą świątyni była fasada z palczastymi sterczynami, charakterystyczna dla gotyku. Wnętrze wyposażone było skromnie, m.in. był tu ołtarz główny, przeniesiony w r. 1840 z kościoła Jezuitów we Lwowie, i krucyfiks, zawieszony w prezbiterium. Zdaniem Bohdana Janusza, wyżniański kościół bezwzględnie zasługiwał na zachowanie, jako jeden z mocnych świadków pochodu kultury zachodniej na wschód. Z wyposażenia kościoła zachował się obraz MB Różańcowej i stacje Drogi Krzyżowej (obecnie w jednej ze świątyń Bolesławca na Dolnym Śląsku).