Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

KOWEL

Położenie. Miasto powiatowe w woj. wołyńskim, położone nad Turią w dorzeczu Prypeci, 99 m n.p.m. W okresie międzywojennym było ważnym węzłem kolejowym na skrzyżowaniu linii: Brześć n. Bugiem – Równe, Chełm – Sarny, Kamień Koszyrski – Włodzimierz. Liczyło wówczas ok. 21 tys. mieszkańców. Miało garbarnie, cegielnie, młyny, browar, fabrykę wódek, gwoździ, trykotaży i wyrobów tytoniowych.

Historia. Wieś Kowel, założona na terenie księstwa halicko-włodzimierskiego, została w XIV w. włączona do Wielkiego Księstwa Litewskiego i stała się dziedziczną własnością książęcego rodu Sanguszków, wywodzącego się od Olgierda Gedyminowicza. Była punktem o dużym znaczeniu politycznym i gospodarczym, gdyż tu właśnie odbywała się przeprawa przez Turię w drodze z Litwy na Ruś. W 1518 r. Zygmunt I nadał Kowlowi miejskie prawa magdeburskie i wynikające stąd przywileje. Prawnuk pierwszego właściciela Kowla, kniazia Fiodora Sanguszki, Bazyli, zamienił się z królową Boną, oddając jej Kowel za inne posiadłości. Królowa dbała o gospodarkę miasta, potwierdziła mu prawa magdeburskie, sprowadziła osadników, zezwoliła na pobieranie dziesięciny od kupców przybywających na targi drewnem i rybami. W 1536 r. zatwierdziła miejscowe ustawy cechowe. Początkowo osadnicy żydowscy nie mieli równych praw z ludnością chrześcijańską (np. nie mogli budować domów pomiędzy domami chrześcijan). Rychło jednak, bo już w 1555 r., nastąpiło zrównanie uprawnień wszystkich mieszkańców miasta. Gdy Bona opuściła Polskę, Kowel wszedł w skład dóbr królewskich. W 1564 r. Zygmunt August dał królewszczyznę kowelską w dożywocie kniaziowi Michałowi Kurbskiemu, który schronił się do Polski przed gniewem cara Iwana Groźnego. Nie wiadomo, jak długo pozostawał Kowel w jego ręku, bo na pocz. XVII w. należał już z powrotem do dóbr królewskich. W 1616 r. Zygmunt III potwierdził Kowlowi prawa miejskie. Miasto było w tym czasie ludne i miało dobrze rozwinięte rzemiosło. Były tu, obok cechów zwyczajnych, cechy malarzy, złotników, hafciarzy. Podczas wojen szwedzkich Kowel uległ zniszczeniu, spalony został również zamek. Miasto czasowo podupadło gospodarczo. Król Jan Kazimierz oddał tamtejsze starostwo dożywotnio Stefanowi Czarnieckiemu i jego żonie Zofii. August III i Stanisław August starali się pomóc miastu w podźwignięciu się poprzez różne przywileje. Posesorem starostwa był wówczas ks. Dymitr Jabłonowski. W 1773 r. Sejm nadał starostwo kowelskie na własność królowi, który odstąpił je w uznaniu zasług dla Rzeczypospolitej Wacławowi Rzewuskiemu i jego synowi Sewerynowi. Po III rozbiorze Polski Kowel włączony został do zaboru rosyjskiego. W 1831 r. rząd rosyjski skonfiskował Rzewuskiemu kowelskie dobra.
W 2. poł. XIX w. dzięki połączeniu przechodzącej przez Kowel linii kolejowej kijowsko-brzeskiej z koleją nadwiślańską, nastąpił rozwój gospodarczy miasta. W 1854 r. wybudowano ze składek społecznych drewniany kościół parafialny pw. św. Anny. Była w mieście również cerkiew prawosławna.
W latach 1915–16 w okolicy Kowla toczyły się ciężkie walki między wojskami rosyjskimi i austriackimi. W czasie II wojny miasto zostało bardzo zniszczone. Kościół pw. św. Stanisława BiM, zbudowany w latach 1924–31, został rozebrany.
Zabytki. Drewniany kościół ze wsi Wiszenki, pochodzący z r.1771, po 1945 r. użytkowany jako kołchozowy budynek gospodarczy, został w latach 1990. w stanie ruiny przeniesiony i odbudowany w Kowlu. Na cmentarzu katolickim znajduje się kaplica, zamknięta po 1945 r., obecnie odremontowana; jest cerkwią prawosławną.
Czasy obecne. Drewniana świątynia z Wiszenek, poświęcona w 1996 r. pw. Wniebowzięcia NMP, została ustawiona na przyziemiu, w którym znalazła się kaplica i zaplecze kościoła. Kościół stanowi centrum życia społeczno-kulturalnego wspólnoty rzym.kat.