Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

KRYSTYNOPOL

Położenie. Miasteczko w powiecie sokalskim, woj. lwowskim, położone w odległości 13 km na płd.zach. od Sokala i 74 km od Lwowa, nad rzeką Sołokiją, na wys. 202 m n.p.m. Stacja kolejowa na linii Jarosław-Sokal. Na przeł. XIX/XX w. liczył ok. 3500 mieszkańców, w tym 400 Polaków, nieco mniej Rusinów, reszta to Żydzi. Krystynopol był jednym z głównych ośrodków handlu zbożem. W XIX w. pracowała tam cegielnia, gorzelnia i browar. Parafie obu obrządków katolickich były na miejscu.
Historia. Miasteczko założył w 1692 r. Kazimierz Szczęsny Potocki, wojewoda krakowski i hetman polny, nazywając je od imienia swej żony, Krystyny z Lubomirskich. W tym samym czasie powstał tam pierwszy pałac oraz pierwszy drewniany kościół pw. św. Ducha oraz budynek klasztorny dla oo. bernardynów. Potocki powierzył im parafię, którą opiekowali się do II wojny światowej. W latach 1701–23 Kazimierz Potocki i jego syn i spadkobierca Józef zbudowali murowany kościół.
Okresem największej świetności Krystynopola były lata, gdy stanowił własność syna Józefa, Franciszka Salezego Potockiego, wojewody ziem ruskich i jednego z najpotężniejszych magnatów polskich, zwanego „małym królem na Rusi”. Wybudował on w połowie XVIII w. wspaniałą rezydencję, do obrony której utrzymywał wojsko nadworne, wyposażone w kilkadziesiąt dział. Dwór krystynopolski miał własny teatr i orkiestrę, wystawiano balety i opery, goszczono przejezdnych artystów. F. Potocki, podobnie jak poprzednicy był dobrodziejem klasztoru bernardynów, zamierzał również ufundować klasztor bazylianom, ci jednak nie chcieli przyjąć stawianych im warunków (m.in. udziału w procesjach urządzanych przez bernardynów). Ostatecznie klasztor zbudowano w latach 70., gdy Potocki odstąpił od swych warunków.
Pod koniec życia F. Potockiego rozegrała się tragedia, która stała się kanwą kilku utworów literackich (m.in. Marii A. Malczewskiego). Syn Franciszka, Szczęsny, nawiązał romans z młodocianą Gertrudą Komorowską, córką szlachecką z dalszego sąsiedztwa, i zawarł z nią potajemnie małżeństwo. Dowiedziawszy się o tym, Potocki wyprawił syna za granicę, a Gertrudę polecił porwać i utopić. Gdy po śmierci ojca, Szczęsny odziedziczył Krystynopol, po pewnym czasie przeniósł się do Tulczyna, a w 1777 r. sprzedał cały klucz krystynopolski Adamowi Ponińskiemu h. Łodzia. Ten jednak nie był w stanie spłacić długów ciążących na podupadłych majątkach, zostały one więc przejęte przez rząd austriacki, który wyprzedał poszczególne folwarki.
Pod koniec XVIII w. Krystynopol wydzierżawiła od rządu Katarzyna z Potockich Kossakowska i za jej czasów tamtejszy pałac znów tętnił życiem. W 1808 r. rząd austriacki sprzedał pozostałość klucza krystynopolskiego Adamowi Starzeńskiemu h. Lis. Jego syn Aleksander odsprzedał go swej siostrze Zofii Ożarowskiej, ta zaś niejakiemu Pawłowskiemu. Od tego wykupił majątek bogaty aptekarz z Sokala, Fuchs, a następnie przypadł on w spadku synowi żony Fuchsa, Tadeuszowi Wiśniewskiemu h. Prus. Tegoż syn Stanisław nadwerężył majątek niefortunnymi spekulacjami finansowymi i sprzedał Krystynopol, już bez folwarków, pułkownikowi Zygmuntowi Lityńskiemu, który nie mając środków  na remont zrujnowanego podczas I wojny pałacu, sprzedał go w 1935 r. Wydziałowi Powiatowemu w Sokalu.
Zabytki. Barokowy kościół parafialny pw. św. Ducha, ufundowany przez Potockich dla oo. bernardynów i zbudowany w latach 1701–26, jednonawowy, na planie krzyża łacińskiego. Pod kościołem krypta grobowa Potockich. Wewnątrz kościoła polichromia pędzla Stanisława Stroińskiego z lat 1756–58. W kościele znajdował się otaczany czcią obraz Biczowania Pana Jezusa, przeniesiony tu w 1758 r. z Sośnicy. Po korekcie granicy państwowej  między Polską a ZSRR w 1951 r. i ostatecznym opuszczeniu Krystynopola przez bernardynów, opustoszały kościół popadł w ruinę. Bernardyni zdołali wywieźć ruchome wyposażenie kościoła i archiwum klasztorne. Budynek klasztorny z lat 1747–66, odbudowany po pożarze z roku 1854, po opuszczeniu przez zakonników został przerobiony na mieszkania prywatne.
Cerkiew pw. św. Jura murowana, fundowana przez Franciszka Potockiego, zaprojektowana przez architekta Zelnera, zbudowana w latach 1771–76 wraz z przyległym budynkiem klasztornym oo. bazylianów.
Pałac barokowo-rokokowy (nazywany również zamkiem), wybudowany w latach 1756–62 przez Franciszka S. Potockiego na podstawie projektów Pierre’a Ricauda de Tirregaille. Po zniszczeniach I wojny światowej z całego zespołu pałacowego zachował się jedynie budynek główny, założony na planie prostokąta, jedenastoosiowy, prawie w całości parterowy z wyjątkiem środkowej piętrowej. Z dawnych skrzydeł bocznych ocalały niewielkie relikty w postaci małych pawilonów. Z budynku bramnego nie pozostał żaden ślad. Prawdopodobnie od końca I wojny światowej pałac nie był już zamieszkały. W 1935 r. władze powiatowe podjęły jego odbudowę z zamiarem przekazania budynku siostrom zakonnym. (M.T.)