Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

TARTAKÓW

Położenie. Miasteczko w powiecie sokalskim, woj. lwowskim, na wys. 250 m n.p.m. Przed II wojną światową liczyło ok. 2,5 tys. mieszkańców, w połowie Żydów, w połowie Polaków i Rusinów w zbliżonych ilościach.

Historia. Miejscowość po raz pierwszy wzmiankowana w r. 1415, kiedy to książę mazowiecko-bełski Siemowit IV nadał dobra leżące na pograniczu wołyńskim, w tym Tartaków, Andrzejowi Grotowi i Prędocie, założycielom rodu Trzcińskich h. Rawa. Trzcińscy zbudowali w zabużańskiej części Ziemi Bełskiej drugą co do wielkości fortunę. W Tartakowie byli fundatorami parafii i pierwszego drewnianego kościoła. W 1603 r. wzniesiono tam kościół murowany z dotacji Katarzyny Trzcińskiej, wdowy po Zygmuncie, kasztelanie lubaczowskim, i jej syna Adama. Budowano go i wyposażano dość długo, a w ostatnich dziesięcioleciach XVIII w. upiększono. Na przeł. XIX/XX w. dokonano jego rozbudowy przy wsparciu Zbigniewa Lanckorońskiego: wydłużono prezbiterium, a po bokach dobudowano kaplice.
W 1. poł. XVII w. Tartaków przeszedł do Potockich, którym zawdzięczał rozkwit. Dbali oni o jego uprzemysłowienie (sukiennictwo, wyroby ze skóry) i handel. Dużą rolę odegrał przywilej Jana III Sobieskiego z 1685 r., w którym król nazywa już Tartaków miastem (w pobliżu była też wieś o tej nazwie) i na prośbę dziedzica Feliksa (Szczęsnego) Kazimierza Potockiego (założyciela Krystynopola) ustanowił tam jarmarki i targi. W 1781 r. Szczęsny Potocki sprzedał swe dobra w Ziemi Bełskiej, w tym Tartaków, księciu Adamowi Ponińskiemu. Gdy ten jednak nie mógł spłacić ciążących na dobrach długów, przejął je rząd austriacki (zob. Krystynopol).
Ok. 1820 r. Tartaków nabył Felicjan Rosnowski, zaś jego córka Róża poślubiwszy Teodora Lanckorońskiego, wniosła mu klucz tartakowski
w posagu (1849). Kolejnym dziedzicem został syn Lanckorońskich, Zbigniew,  który w 1896 r. dokonał znacznej rozbiórki zamku, wzniesionego w XVII w. przez Potockich, a na tym miejscu zbudował pałac w stylu francuskiego baroku, włączając doń jedno skrzydło zamku. Córka Zbigniewa, Stefania, wniosła dobra tartakowskie do rodziny Urbańskich. W ich posiadaniu były do II wojny światowej. Ostatnia właścicielka, Maria Urbańska, została w 1940 r. wywieziona na Sybir i tam zmarła.
W Tartakowie Sowieci utworzyli kołchoz.
W 1871 r. wikarym w Tartakowie był ks. Zygmunt Gorazdowski, późniejszy założyciel Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia (józefitek) i Zakładu św. Józefa dla nieuleczalnie chorych we Lwowie.
Zabytki. Obecny kościół z 1603 r. jest jednonawowy, z dwiema wieżami. Z końcem XVIII w. powstały iluzjonistyczne freski Stanisława Stroińskiego (dokończył je jego uczeń Tomasz Gertner; przeważała tematyka maryjna, była też scena obrony Tartakowa przed Kozakami w 1655 r.).
Z tego samego czasu pochodził wspaniały rokokowy ołtarz główny. W kościele były epitafia i portrety kolatorów Trzcińskich i Potockich, piękne stalle i ławki, w zakrystii oryginalna boazeria. Kościół wraz z cmentarzem był otoczony murem, w którym od strony wewnętrznej było 60 nisz z malowidłami, przedstawiającymi cuda doznane za przyczyną MB Tartakowskiej. W latach 30. XX w. zniszczone z czasem malatury zastąpiono kopiami na płótnie, umieszczonymi w niszach. Obecnie kościół znajduje się w stanie ruiny.
Cudowny obraz NPM Niepokalanej wywiozły z Tartakowa Siostry Służebniczki (pracujące tam od 1905 r.), które opuściły miasteczko wobec gróźb ukraińskich nacjonalistów. Znajduje się on obecnie w kościele paraf. w Łukawcu k. Lubaczowa.
Nie jest wiadome, czy zachował się pałac tartakowski. Ratusz w Tartakowie z wysmukłą wieżą pochodził z XVII w., ale na skutek późniejszych przeróbek stracił swój pierwotny charakter. Żydzi mieli synagogę, a Rusini cerkiew w przylegającej do miasteczka wsi Tartaków.