Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

DUBNO

Położenie. Miasto powiatowe w woj. wołyńskim, stacja na linii kolejowej (Lwów–) Brody–Zdołbunów. Leży nad rzeką Ikwą, która oddziela w tym miejscu Góry Pełczańskie na zach. od tzw. Szwajcarii Wołyńskiej na wsch. Nad rzeką rozciągają się rozległe bagna.
Historia. Po wejściu Wołynia w skład Królestwa Polskiego Władysław Jagiełło nadał włości dubieńskie Teodorowi (Fiodorowi), księciu na Ostrogu (zob. Ostróg), synowi ks. Daniela z rodu Rurykowiczów. Jego potomkowie dzierżyli Dubno do śmierci ks. Janusza, ostatniego męskiego przedstawiciela rodu Ostrogskich (poł. XVII w.). Zamek w Dubnie został wzniesiony, pierwotnie jako drewniany, w połowie XV w. przez Wasyla Ostrogskiego, zwanego Pięknym, a zamieniony na murowany przez Konstantego I Ostrogskiego. Średniowieczna warownia na skalnym cyplu, bronionym wodami Ikwy, dwukrotnie odparła tatarskie oblężenia w 1577 r. Na przeł. XVI/XVII w., za czasów ks. Janusza, otrzymała system nowożytnych fortyfikacji w typie nowowłoskim. Dwa bastiony po stronie zach. zostały zwieńczone kawalierami – rodzajem baszt, z których jedna nazywała się „Beatynka”. Wzmocniona twierdza uchodziła w XVII w. za jedną z najpotężniejszych na Wołyniu. Oparła się Chmielnickiemu (który poprzestał na złupieniu miasta i wycięciu 1500 Żydów) w 1648 r. oraz wojskom moskiewskim w 1660 r.
W 1753 r. na podstawie ugody kolbuszowskiej przeszło Dubno (wraz z innymi dobrami) na własność rodu Lubomirskich. Za ich czasów nastąpił szczytowy rozwój miasta, tak iż w okresie rozbiorów było ono największym miastem Wołynia. Zamek stracił wtedy znaczenie obronne na rzecz funkcji rezydencjonalnej. Lubomirscy wznieśli wśród zabudowań zamkowych swój pałac, bogato dekorowany, prawdopodobnie dzieło Merliniego. Dawną warownię otoczyły ogrody, założone według projektu D. Miklera.
Do rozwoju miasta przyczyniły się kontrakty dubieńskie, przeniesione tu ze Lwowa po I rozbiorze, ściągające szlachtę ze wschodnich terenów Rzeczypospolitej. Po III rozbiorze kontrakty przeniesiono do Kijowa, a Dubno podupadło. W 1870 r. Dubno, podobnie jak Łuck i Równe, stało się obozem warownym. Rezydencja zaczęła podupadać w XIX stuleciu, gdyż ostatni polscy właściciele, Lubomirscy, przebywali poza granicami zniewolonego kraju. Przeszło wtedy na własność ks. Bartyjańskich, a od 1870 r. rządu rosyjskiego. W XX w. nastąpiły zniszczenia na skutek zaniedbań, a potem działań wojennych.
Zabytki. Nad miastem nadal góruje zamek z dwoma pałacami – Ostrogskich i Lubomirskich, obecnie remontowanymi. Zachowały się częściowo XVII-wieczne fortyfikacje zamkowe.
Na terenie miasta znajdowało się kilka kościołów i klasztorów, fundowanych przez właścicieli Dubna. Obok Bramy Łuckiej znajdował się kościół bernardynów, fundacji ks. Janusza Ostrogskiego z 1620 r. Po kasacie klasztoru Rosjanie zamienili kościół na cerkiew prawosławną. W okresie międzywojennym powrócił do oo. bernardynów. Barokowy kościół ss. karmelitanek, fundowany w 1630 r. przez Anastazję Czarnecką, oraz klasztor z 1686 r., fundowany przez Teofilę z Zasławskich Lubomirską. Również te obiekty oddali Rosjanie prawosławnym. Były również w Dubnie synagoga i monastery prawosławne – potem unijne – fundacji Ostrogskich.
Czasy obecne. W Dubnie działa od 1995 r. Towarzystwo Kultury Polskiej, skupiające ok. 100 członków.
(D.T.S.)