Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

KLEWAŃ

Położenie. Miasteczko w powiecie równieńskim, woj. wołyńskim, położone na wzgórzu nad rzeką Stubło (Stubeł, Stubła), lewym dopływem Horynia, przy linii kolejowej i szosie Łuck–Równe (ok. 50 km od Łucka i 25 km od Równego). W okresie międzywojennym liczba mieszkańców wynosiła ok. 2000, z przewagą ludności żydowskiej.
Historia. Według tradycji przy podziale ziem między synami księcia Olgierda, Korygiełło (po chrzcie – Konstanty) miał otrzymać m.in. Czartorysk nad Styrem (ok. 70 km na płn.wsch. od Łucka), od którego domniemani potomkowie Konstantego nosili tytuł i nazwisko książąt Czartoryskich. W r. 1448 Świdrygiełło nadał Michałowi Czartoryskiemu część Klewania i Klewańszczyznę z kilkoma wsiami – odtąd ród ten pisał się na Klewaniu. Z nadaniem tym wiąże się pierwsza wzmianka historyczna o miejscowości.
Michał rozpoczął w Klewaniu budowę zamku, kontynuował ją jego syn Teodor, a ukończył wnuk Jan. O własność terenu, na którym wystawiono zamek, wybuchł spór z Radziwiłłem z sąsiedniej Ołyki, zakończył się jednak polubownie w 1555 r. Księstwo klewańskie do rozkwitu doprowadził syn Jana, Jerzy, starosta łucki, który swój dwór przeniósł z Łucka do Klewania i zaczął rozbudowywać miasto. Był pierwszym z Czartoryskich, który przyjął wyznanie rzymskokatolickie. W r. 1590 wystawił drewniany kościół z plebanią i przy niej założył szkołę.
W r. 1630 drewniany kościół został zastąpiony murowanym, w stylu barokowym, o trzech nawach i dwóch wieżach. Fundatorem był Mikołaj Jerzy, wojewoda wołyński, żonaty z Izabelą z Koreckich, która w wianie wniosła mu tzw. państwo koreckie. Odtąd ród Czartoryskich nabierał w Rzeczypospolitej coraz większego znaczenia. Mikołaj i Izabela wybudowali w Klewaniu kaplicę zamkową, w której umieszczono obraz Matki Boskiej i relikwie św. Bonifacego, przywiezione z Rzymu przez ich syna Kazimierza, późniejszego prymasa i kardynała; potem przeniesiono je do kościoła parafialnego. M.J. Czartoryski podniósł Klewań do poziomu najzamożniejszych grodów Wołynia. Ufundował stypendia dla dwóch najzdolniejszych uczniów. Uroczystości urządzane z różnych okazji ściągały do Klewania przybyszów ze wszystkich stron Polski i z zagranicy.
W czasach buntów kozackich miasto było kilkakrotnie pustoszone, ponownie w 1653 r. przez Tatarów. Czartoryski, nie szczędząc kosztów, odbudował je z ruin i zgliszcz, wystawił okazały ratusz, wiele budynków, odnowił i umocnił zamek. Król Jan Kazimierz nadał wówczas Klewaniowi prawo magdeburskie, ustanowił dwa jarmarki rocznie i dwa targi tygodniowo, jednak do dawnego stanu miasto już nie wróciło.
W r. 1701 wnukowie Mikołaja Jerzego – Kazimierz, kasztelan wileński, i Józef, stolnik litewski – dokonali działów majątkowych: Kazimierzowi przypadła włość klewańska i żukowska (Żuków Stary – 8 km na płd. od Klewania), a Józefowi – korecka. Od tego czasu były dwie linie Czartoryskich, związane z tymi włościami. W 1747 r. wskutek pożaru zniszczony został kościół w Klewaniu. Odbudowała go żona Kazimierza, Izabela z Morstinów; kościół rekonsekrowano.
Ks. Czartoryscy urósłszy do wielkiego znaczenia w Rzeczypospolitej i mając wiele innych siedzib w różnych częściach państwa, opuścili rodową miejscowość. Klewań przeszedł na młodszego syna Kazimierza, Augusta, wojewodę ruskiego, przywódcę stronnictwa zwanego Familią, a nawet kandydata na tron polski, żonatego z wdową Denhoffową z Sieniawskich, dziedziczką olbrzymiej fortuny. Następnym właścicielem Klewania był ich syn Adam Kazimierz, znany jako generał ziem podolskich, żonaty ze słynną Izabelą z Flemingów (rezydowali w Puławach), a po nim jego młodszy syn Konstanty, brat bardziej znanego Adama Jerzego.
Konstanty był ostatnim z Czartoryskich, który jeszcze przejawiał troskę o dawne gniazdo rodu. W 1817 r. przebudowano część zamku w Klewaniu, tworząc w niej gimnazjum polskie, któremu Konstanty ofiarował bibliotekę, urządził gabinety naukowe i założył ogród botaniczny, nauczycielom udostępnił bezpłatne mieszkania w zamku. Utworzył drugą szkółkę parafialną, ustanowił fundację dla ubogich dziewcząt, założył aptekę, zapewniając bezpłatne leki i opiekę lekarską dla biednych studentów. W r. 1831 władze carskie zamknęły polskie gimnazjum, a zbiory przeniosły do Równego, gdzie uległy one rozproszeniu.
Książę odnowił również kościół i znajdujące się w nim grobowce swych przodków, a do głównego ołtarza ufundował obraz Wniebowzięcie MB, pędzla Carlo Dolciego. W miasteczku powstała cegielnia i wytwórnia dachówek, wszystko to jednak podupadło po wyjeździe księcia w 1828 r. do Wiednia. Jego syn Aleksander na początku lat 80. XIX w. odsprzedał dobra klewańskie carskiej rodzinie. Zamek stał się siedzibą zarządu dóbr państwowych. W 1901 r. restaurowano kościół.
W 1915 r. podczas działań wojennych zabudowania zamkowe uległy znacznemu zniszczeniu; w okresie międzywojennym część z nich odbudowano i znowu przeznaczono na szkołę.
Po wkroczeniu wojsk sowieckich w 1939 r. księża klewańscy opuścili parafię, uprzedzeni o mającym nastąpić aresztowaniu. W wyniku starań wiernych opiekę duszpasterską pełnili księża z sąsiednich dekanatów. W maju 1945 r. ludność polska została wysiedlona z Klewania. Wzięła z sobą większość kościelnego wyposażenia, w tym cudowny obraz MB i relikwie św. Bonifacego. Obraz znajduje się dziś w Skwierzynie k. Gorzowa Wkp. Kościół w Klewaniu zajmowała szkoła techniczna.
Zabytki. Kościół parafialny z XVII w. z płytami nagrobnymi Czartoryskich. Pozostałości zabudowań zamkowych z kamiennym mostem.
Czasy obecne. Kościół po dewastacji jest obecnie odnawiany. W Klewaniu działa od 1992 r. Towarzystwo Kultury Polskiej, skupiające ok. 65 członków.
(T.K.)