Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

KRZEMIENIEC

Położenie. Miasto powiatowe w woj. wołyńskim, położone na skraju Wyżyny Podolskiej, pociętej jarami i wzniesionej wysoko ponad nizinę, rozciągającą się po stronie płn.-zach. Na dnie największego i najdłuższego jaru, wygiętego esowato, leży centrum Krzemieńca i jego główna ulica (Szeroka), będąca fragmentem drogi z Wiśniowca do Dubna. Zabudowa miasta układa się na stokach wzgórz. Dnem tego jaru płynie potok Irwa, dopływ Ikwy. Mniejsze jary, będące odgałęzieniami głównego, oddzielają od siebie poszczególne wzgórza, tworzące Góry Krzemienieckie. Dochodzi tu linia kolejowa, odgałęzienie (w Kamienicy Wołyńskiej) od linii (Lwów–) Brody–Zdołbunów.
Krzemieniec był przede wszystkim ośrodkiem oświatowym, ale w mieście i okolicy rozwijało się rzemiosło i przemysł, związane głównie z rolnictwem, przy majątkach należących do Liceum Krzemienieckiego.
Historia. Krzemieniec był jednym z najstarszych grodów na Wołyniu. W X w. był tu prawdopodobnie zamek książąt ruskich. Istnieje wzmianka z r. 1064, kiedy to Mikosiej miał dobrowolnie oddać zamek Bolesławowi Śmiałemu. W 1226 r. zamek oparł się królowi węgierskiemu Andrzejowi II, a w 1240 r. Tatarom pod wodzą Batu Chana. W r. 1321 przeszedł Krzemieniec wraz Łuckiem pod panowanie litewskie, okresowo należał do Polski. W 1431 r. Świdrygiełło nadał osadzie wyrosłej przy zamku prawa miejskie (magdeburskie). W 1434 r. zamek został poddany królowi polskiemu. W czasie licznych napadów tatarskich, których nasilenie nastąpiło ok. r. 1500, zamek nie był zdobyty, ale ucierpiało miasto i okolica.
Król Zygmunt Stary najpierw przekazał zamek wraz ze starostwem biskupowi wileńskiemu Januszowi, a później – w związku z objęciem przez tegoż diecezji poznańskiej – swojej żonie, królowej Bonie. Darowi towarzyszył obowiązek wzmocnienia warowni i utrzymania załogi. Przywileje i nadania spowodowały znaczny rozwój miasta, który utrzymywał się do połowy XVII w. W czasie buntów kozackich w 1648 r. pod miasto podszedł słynny z okrucieństw ataman Maksym Krzywonos, który po sześciotygodniowym oblężeniu zdobył i splądrował zamek. Od tego czasu zamek popadł w ruinę.
Natomiast miasto w kolejnych stuleciach ożywiało się, gdy stawało się ośrodkiem oświatowym, lub podupadało, gdy szkolnictwo było likwidowane. Tak było w XVIII w. wraz z powstaniem kolegium jezuickiego, w XIX w., gdy utworzono tu Gimnazjum-Liceum Wołyńskie, a następnie w XX w., gdy działało Liceum zwane Krzemienieckim.
Na pocz. XVIII w. starosta krzemieniecki Janusz Wiśniowiecki i jego brat Michał Serwacy sprowadzili do Krzemieńca oo. jezuitów, obiecując im ufundowanie budynków klasztornych i szkolnych oraz kościoła. Początek akcji oświatowej zakonu miał miejsce w 1713 r., a początek budowy kościoła w 1731 r. Głównym budowniczym gmachów w centrum miasta był Paweł Giżycki. Po śmierci pierwszych fundatorów budowę kontynuował nowy starosta, ks. Michał Radziwiłł „Rybeńko”. Kościół w stylu barokowym ukończono w r. 1743, ale nadal rozbudowywano gmachy klasztorne i szkolne, z uwagi na znaczny napływ młodzieży.
Pomyślny rozwój Krzemieńca został zahamowany z początkiem lat 70. XVIII w. Wpływ na to miały konfederacja barska, wojny z Rosją, ciężki pomór oraz dokonana przez zaborców w  1773 r. kasata zakonu jezuitów. Budynki kolegium jezuickiego przejęła Komisja Edukacji Narodowej, potem zrodził się pomysł utworzenia Gimnazjum Wołyńskiego, przemianowanego póżniej na Liceum Wołyńskie. Działały one w latach 1805–32.
Od III rozbioru Polski Krzemieniec znalazł się w zaborze rosyjskim. Po upadku powstania listopadowego rząd carski odebrał katolikom trzy kościoły: licealny, franciszkański i reformacki wraz z zabudowaniami i przekazał je prawosławnym. Katolicy na nabożeństwa gromadzili się pierwotnie w domach prywatnych, a od 1857 r. budowali kościół parafialny, który nigdy nie został zamknięty ani odebrany.
W Krzemieńcu urodził się poeta Juliusz Słowacki (1809–49).
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, Krzemieniec na 20 lat znalazł się w granicach państwa polskiego. W tym czasie dźwignął się gospodarczo, a przede wszystkim oświatowo. W latach 1925–31 działał tu szeroko zakrojony zespół szkół pod nazwą Liceum Krzemienieckiego, oparty ekonomicznie o zwrócone mu majątki ziemskie Liceum Wołyńskiego.
Od 1939 r. Krzemieniec jest znów poza granicami Polski.
Zabytki. Najważniejszymi zabytkami Krzemieńca są dziś: ruiny zamku na Górze Bony, kompleks gmachów pojezuickich i policealnych z barokowym kościołem tzw. licealnym oraz dworek rodziny Juliusza Słowackiego, w którym ma powstać jego muzeum. Ponadto: kościół parafialny pw. św. Stanisława BM z poł. XIX w., z pomnikiem J. Słowackiego z 1909 r. (dłuta Wacława Szymanowskiego); sobór św. Mikołaja, mieszczący się w obiektach pofranciszkańskich z 1631 r., oraz klasztor i cerkiew bazyliańskie w obiektach poreformackich z 1760 r.
Cmentarze: unicki, z grobem Salomei Becu, matki J. Słowackiego; katolicki z końca XIX w., z grobem Nieznanego Żołnierza oraz pomnikiem, upamiętniającym profesorów Liceum Krzemienieckiego i innych mieszkańców miasta, rozstrzelanych w 1941 r.; piatnicki z XVII w.; bazyliański, z grobami profesorów z XIX w.; żydowski.
Do wojny światowej Krzemieniec słynął z oryginalnej zabudowy dworkami empirowymi i drewnianymi domkami z kolumienkami i balkonikami, głównie z XIX w. W większości uległy one zniszczeniu w czasie pożaru getta w centrum miasta w 1942 r., a także w latach powojennych. Pozostało kilka dawnych kamieniczek – w jednej z nich mieści się miejscowe muzeum, z izbą pamiątek po J. Słowackim.
Czasy obecne. Niewielkie środowisko polskie lub półpolskie skupione jest przy parafii rzym.kat., kierowanej obecnie przez ks. Tadeusza Mieleszko, oraz w Towarzystwie Odrodzenia Kultury Polskiej im. J. Słowackiego, działającym od 1990 r., skupiającym ok. 100 członków.
(D.T.S.)