Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

ŁUCK

Położenie. Stolica woj. wołyńskiego, miasto położone nad Styrem, dopływem Prypeci, na wys. 192 m npm. Leży przy linii kolejowej Lwów–Kiwerce. Liczba ludności w okresie międzywojennym wynosiła ok. 30 tys., w tym połowę stanowili Żydzi. Łuck był w tym czasie ośrodkiem handlu, a z zakładów przemysłowych posiadał młyny, tartaki, garbarnie, browary, fabrykę wódek i likierów oraz fabrykę maszyn rolniczych.
Historia. Łuck jest jednym z najstarszych miast na Wołyniu, wzmiankowanym po raz pierwszy w 1085 r. W XI–XII w. należał kolejno do księstwa kijowskiego, a następnie włodzimiersko-wołyńskiego i halicko-wołyńskiego. W 1240 r. został spalony przez Tatarów. W XIII w. był stolicą samodzielnego księstwa, zdobytą w 1320 r. przez Gedymina. Niedługo potem, w 1349 r., zajął Łuck czasowo Kazimierz Wielki, uważający się za dziedzica książąt halickich i włodzimierskich. Król oddał następnie miasto Lubartowi pod obowiązkiem hołdu lennego. Pod rządami Lubarta Łuck zaczął się szybko rozwijać. Syn Lubarta, Teodor, złożył w 1386 r. przysięgę na wierność Jagielle, lecz Wołyń z Łuckiem pozostał nadal przy Litwie, stając się przedmiotem długiego sporu między Polską i Wielkim Księstwem Litewskim. Od XIII w. Łuck był siedzibą biskupstwa prawosławnego, a od pocz. XV w. także biskupstwa rzym.katolickiego. Wybudowana została w tym czasie pierwsza drewniana katedra pw. Trójcy św. W 1429 r. z inicjatywy Witolda odbył się w Łucku wielki zjazd, w którym oprócz Jagiełły, cesarza Zygmunta Luksemburczyka, króla duńskiego Eryka, w. księcia moskiewskiego Wasyla, udział wzięli liczni dostojnicy polscy i litewscy. Przedmiotem zjazdu była sprawa korony królewskiej Litwy dla Witolda, na co strona polska się nie zgodziła. W 1432 r. Jagiełło nadał Łuckowi miejskie prawo magdeburskie, zezwalając, by miasto rządziło się jak Kraków i Lwów. Pod koniec XV w. musiał Łuck ulec zniszczeniu, bo w 1497 r. w. książę Aleksander występuje jako jego nowy założyciel, nadając ponownie prawo magdeburskie i przywileje.
Po unii lubelskiej przyłączony do Korony, w 1569 r. stał się na dwa wieki stolicą województwa wołyńskiego i miejscem sejmików szlacheckich. Był to dla Łucka okres rozwoju handlu i rzemiosła oraz wzrostu zamożności mieszkańców. Łuck był od XIII w. dużym skupiskiem ludności żydowskiej i miał największą gminę żydowską na Wołyniu. W dojściu do pełnego rozkwitu przeszkodziły miastu częste napady tatarskie i kozackie, a także liczne pożary. Ważnym dla kultury Łucka wydarzeniem było sprowadzenie na pocz. XVII w. przez bpa Marcina Szyszkowskiego jezuitów, którzy wybudowali tu gmach kolegium, a przy nim kościół konsekrowany w 1639 r.
Na rozległych równinach pod Łuckiem w r. 1617 Władysław IV dokonał przeglądu wojsk zdążających na wyprawę moskiewską. Na arenie dziejów Polski znowu pojawił się Łuck po śmierci Augusta II, gdy wraz z całym województwem wołyńskim poparł w 1733 r. elekcję Stanisława Leszczyńskiego. Był to już okres powolnego upadku miasta, co stwierdza lustracja z 1765 r. Prosperowały tylko liczne w Łucku klasztory: brygidek, bernardynów, karmelitów, bonifratrów i trynitarzy.
Po III rozbiorze Polski Łuck znalazł się w zaborze rosyjskim i został zepchnięty do roli zwykłego miasta powiatowego. W 1870 r. został ufortyfikowany. Podczas I wojny światowej w 1916 r. był widownią zaciekłych walk rosyjsko-austriackich (wojska rosyjskie pod wodzą gen. Brusiłowa przerwały tu front austriacki).
Zabytki. Kościół katedralny pw. św. Piotra i Pawła, pierwotnie jezuicki, w stylu późnego renesansu, trójnawowy na planie krzyża łacińskiego, z kopułą na przecięciu ramion i fasadą dwuwieżową. Gdy w 1781 r. spłonęła katedra św. Trójcy, zamieniony został na katedrę rzym.kat. Zamknięty w 1958 r. (ostatnim proboszczem był ks. Wł. Bukowiński) i przeznaczony na magazyny. W 1970 r. kościół przejęty został przez okręgowe muzeum krajoznawcze, które po remoncie urządziło w nim muzeum ateizmu. Gmach dawnego kolegium jezuickiego z pocz. XVII w.
Kościół i klasztor bernardynów (1725–56), fundowane przez ks. Karola Radziwiłła na miejsce pierwszego, drewnianego kościoła. W 1853 r. po zamknięciu klasztoru przebudowany na cerkiew katedralną. Resztki budynku klasztornego, ocalałe po pożarze w 1845 r., zamieniono na więzienie. Budynki klasztorne przy nieistniejących kościołach: brygidek (odbudowany po pożarze w latach 1808–22), sióstr miłosierdzia (szarytek, urządzony w 1. poł. XIX w. w części zabudowań kapitulnych z XVIII w.).
Dwie cerkwie gr.kat. z XVII w.
Pozostałości zamku górnego: mury obronne, 3 baszty (XIII–XVI w.), tzw. dom szlachecki (XVIII w.) i tzw. dom biskupi (XVII w.). Pozostałości zamku dolnego: baszta Czartoryskich (XVII––XVIII w.), synagoga obronna, tzw. mały zamek (1. poł. XV w.). Kamienice mieszczańskie (XVI––XVIII w.)
Sytuacja obecna. Po długich staraniach o rejestrację parafii rzym.kat. w 1990 r. udostępniona została wiernym jedna z kaplic katedralnych przy wciąż czynnym muzeum ateizmu. W 1991 r. katedra została oddana do kultu, jej proboszczem został ks.prałat Ludwik Kamilewski. W 1998 r. odbył się ingres nowo mianowanego ordynariusza wskrzeszonej diecezji łuckiej, bpa Marcjana Trofimiaka. W Łucku działa od 1991 r. Towarzystwo Kultury Polskiej na Wołyniu im. Ewy Felińskiej, skupiające ok.380 członków.
(M.T.)