Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

OSTRÓG

Położenie. Miasteczko w powiecie zdołbunowskim, woj. wołyńskim, usytuowane przy ujściu Wilii [nie mylić z Wilią wileńską] do Horynia, 10 km od linii kolejowej Zdołbunów–Sławuta. W okresie międzywojennym liczył ponad 13 tys. mieszkańców, wśród których większość stanowili Żydzi. Była tu elektrownia, pracowały młyny, tartaki, garbarnie, fabryka świec.
Historia. Pierwsza wzmianka o Ostrogu pochodzi z r. 1100, kiedy to książęta ruscy dali go wraz z innymi dobrami Dawidowi, wnukowi Jarosława Mądrego, w zamian za zabrane mu księstwo włodzimierskie. Po śmierci Dawida Ostróg przeszedł na Jarosława Światopełkowicza, syna księcia kijowskiego. W XIV w. był przedmiotem walk polsko-litewskich i ostatecznie został włączony do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Ks. Lubart Gedyminowicz nadał Ostróg Danielowi Wasylkowiczowi z linii słonimsko-nowogrodzkiej Rurykowiczów, protoplaście rodu Ostrogskich. Nadanie potwierdzili synowi Daniela, Fiodorowi, Władysław Jagiełło, królowa Jadwiga oraz ks. Witold.
Fiodor (Teodor), trwając przy prawosławiu, sprzyjał Kościołowi łacińskiemu. Sprowadził do Ostroga dominikanów, przekazując im jedną z miejscowych cerkwi. Jego syn, Wasyl Ostrogski, postawił murowany zamek w miejsce pierwszego drewnianego oraz pierwszą drewnianą cerkiew zamkową. Jego dwaj synowie podzielili się ojcowizną w ten sposób, że Iwan pozostał przy Ostrogu, kontynuując linię Ostrogskich, Jerzy zaś osiadł w Zasławiu i dał początek rodowi ks. Zasławskich. Na pocz. XVI w. Konstanty Ostrogski w miejsce drewnianej ufundował okazałą pięciokopułową cerkiew murowaną z cegły.
Od początku XIV w. Ostróg stanowił skupisko ludności żydowskiej, która trudniła się głównie handlem zbożem i innymi towarami. W pierwszych latach XVI w. Konstanty osadził tam jeńców tatarskich, którzy stanowili milicję zamkową i mieli swój meczet.
Prawa miejskie otrzymał Ostróg w r. 1528. W 1553 r. rozegrały się na zamku dramatyczne wydarzenia, niejednokrotnie wykorzystywane jako motyw literacki: Dawid Sanguszko, najechawszy zamek, zawarł ślub z 12-letnią Halszką z Ostroga (Ostrogską, później Górkową) i uwiózł ją do Kaniowa.
Okres największej świetności przeżył Ostróg na przeł. XVI/XVII w. pod rządami Wasyla Konstantego Ostrogskiego. Położył on dwie zasługi dla rozwoju kultury na tych ziemiach: założył w Ostrogu szkołę grecko-łacińską, zwaną akademią, i drukarnię, z której wyszło pierwsze wydanie całej Biblii w języku staro-cerkiewno-słowiańskim, nazwane Biblią Ostrogską. Drukarnią kierował Iwan Fiodorow, który przez pewien czas działał we Lwowie.
Syn Wasyla Konstantego, Janusz, przeszedł już na katolicyzm. W 1609 r. uzyskał zgodę Sejmu na założenie ordynacji, w skład której wchodził Ostróg. Akademia została przekształcona w 1624 r. w kolegium jezuickie z konwiktem dla ubogiej młodzieży szlacheckiej. Bogato uposażone przez Annę Marię z Ostrogskich Chodkiewiczową (mogło utrzymać 50 jezuitów, 20 konwiktorów i bursę muzyków), istniało ono do rozbiorów, a następnie, po zniesieniu jezuitów przez rząd carski, zostało zamienione w szkoły podwydziałowe i powierzone bazylianom. Wkrótce jednak szkoły zamknięto za udział uczniów w powstaniu kościuszkowskim. Budowniczym gmachu kolegium i kościoła jezuitów był sprowadzony z Rzymu architekt Benedykt Molli.
W 1648 r. Kozacy spalili Ostróg i od tego czasu datuje się jego powolny upadek. Po śmierci ks. Janusza ordynacja przeszła na ks. Zasławskich (część po Chodkiewiczowej odziedziczył St. Jabłonowski), ale nowi właściciele nie mieszkali już w Ostrogu, zamek zaczął popadać w ruinę. Po wygaśnięciu Zasławskich dostał się Ostróg Lubomirskim, potem Sanguszkom, a ostatni ordynat ks. Janusz Sanguszko w 1753 r. rozdzielił dobra ordynacji. Połowa Ostroga wraz z 36 wsiami przypadła Małachowskim. W 1793 r. Stanisław Małachowski sprzedał swoją część Tadeuszowi Czackiemu, którego majątek został w dwa lata później skonfiskowany, lecz zwrócony w r. 1796. Czacki jednak w 1801 r. odsprzedał swoją część miasta ks. Dymitrowi Jabłonowskiemu. Jego syn Karol wybudował obszerny dwór, gdyż zamek nie nadawał się już do zamieszkania. Ostróg stał się wtedy na nowo wielkopańską rezydencją. Jej ostatnim dziedzicem był psychicznie chory wnuk Karola, Artur. Źle administrowany majątek uległ wtedy zadłużeniu i został sprzedany Rosjaninowi, sekretarzowi stanu Tanjewowi, który wywiózł do Petersburga z dworu Jabłonowskich wszystkie dzieła sztuki i cenne przedmioty, a następnie odsprzedał Ostróg rządowi.
Zabytki. Kościół pw. Wniebowzięcia MB, początkami sięgający XV w., kilkakrotnie w ciągu wieków niszczony przez pożary, po raz ostatni w 1897 r. i odbudowany wówczas przez ks. Romana Sanguszkę w stylu klasycystycznym, obsługiwany następnie przez oo. kapucynów. Znajdował się w nim, uważany za cudowny, rzeźbiony krucyfiks z XVII w., przeniesiony w 1944 r. do klasztoru kapucynów w Krakowie. Kościół zamknięto w 1946 r., ale na nowo otwarto w 1948 dzięki staraniom Polaków powracających z Kazachstanu. W latach 1949–55 dojeżdżał tu o. Serafin Kaszuba, zwany apostołem Wołynia. W 1960 r. kościół został ponownie zamknięty i zamieniony na halę sportową.
Fragmenty zamku (XV, XVI w.) w postaci kwadratowego piętrowego skrzydła, podpartego od strony zewnętrznej skarpami, z gotyckim portalem oraz okrągłą basztą, zwieńczoną renesansową attyką. Do zespołu zamkowego należała znajdująca się w stanie ruiny cerkiew Bohojawleńska, wzniesiona w 1421 r. na planie krzyża greckiego, zwieńczona pięcioma kopułami.
Fragmenty murów miejskich z basztą Tatarską i bramą Łucką (XV, XVI w.). Nie zachowały się: kościół jezuicki i budynki kolegium oraz dwór Jabłonowskich, rozebrany na pocz. XIX w.
Czasy obecne. Kościół przywrócony do kultu w 1989 r. Pierwszym proboszczem odrodzonej parafii był ks. Władysław Czajka, obecnie jest nim ks. Witold J. Kowalów. W Ostrogu działa od 1995 r. Towarzystwo Kultury Polskiej, skupiające ok. 40 członków.
(M.T.)