Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

RÓWNE

Położenie. Miasto powiatowe w woj. wołyńskim, leżące nad rzeką Uściem, lewobrzeżnym dopływem Horynia, przy linii kol. Kowel–Zdołbunów. Przed II wojną liczyło ponad 57 tys. mieszkańców. Stosunkowo dobrze rozwinięty był miejscowy przemysł: pracowały tu młyny, cegielnie, tartaki, browar, gorzelnia, garbarnia, olejarnia, wytwórnia wyrobów z betonu, fabryka maszyn młyńskich, zapałek i mydła, wyrobów cukierniczych. Kwitł także handel skórami, ziemiopłodami oraz wyrobami rzemieślniczymi, nastawiony głównie na zaopatrzenie Polesia.

Historia. Pierwsza wzmianka źródłowa o wsi Równe w księstwie halicko-wołyńskim pochodzi z 1288 r. W 2. poł. XIV w. Równe znalazło się na lat dwieście (do 1569) w obrębie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Na pocz. XV w. stanowiło własność niejakiego Dyczka, ziemianina łuckiego. Jeden z jego spadkobierców sprzedał w 1461 r. wieś księciu Semenowi Nieświckiemu. Po jego śmierci wdowa Maria zbudowała zamek, który stał się rezydencją dla całych pokoleń właścicieli. Ks. Maria uzyskała u Kazimierza Jagiellończyka miejskie prawo magdeburskie dla Równego, do którego uprzednio sprowadziła osadników. Po jej śmierci rządy w Równem i okolicy przejął mąż jej wnuczki, ks. Konstanty Ostrogski, po nim ich syn Eliasz. Spór o Ostróg między wdową po Eliaszu a jego bratem rozstrzygnął król Zygmunt August na korzyść Beaty Ostrogskiej i jej córki Elżbiety Górkowej, znanej jako Halszka z Ostroga (zob. Ostróg). Później, drogą spadków, przechodziło Równe w ręce Zamoyskich i Koniecpolskich. W XVII w. przeżyło kilka najazdów tatarskich i kozacki w 1680 r., a także kilka pożarów, niszczących zabudowę miasta. Po ostatnim z Koniecpolskich dostało się Równe w ręce Walewskich, a wreszcie Jerzego Aleksandra Lubomirskiego. Nowy właściciel wybrał Równe na swoją siedzibę, co spowodowało przebudowę częściowo zrujnowanego zamku na barokowy pałac. Podźwignął też miasto zniszczone na początku stulecia stacjonowaniem wojsk, najpierw szwedzkich w 1706 r., potem rosyjskich. Pragnąc ożywić handel i rzemiosło, sprzyjał napływowi ludności żydowskiej, którą obdarował przywilejami. Założył w mieście nowe cechy.
Pałac ukończył w r. 1765 syn Jerzego, Stanisław Lubomirski, dając mu rokokowy wystrój wnętrz, prawdopodobnie dzieło Jana de Witte. Choć Stanisław był panem największej fortuny w I Rzeczypospolitej, jego wystawny tryb życia i wielkopańskie fantazje doprowadziły do zadłużenia dóbr równieńskich. Jego następca Józef Lubomirski (żonaty z Ludwiką Sosnowską, młodzieńczą miłością Tadeusza Kościuszki, którego oboje księstwo gościli w 1792 r.) powiększył jeszcze długi. Dla uniknięcia ostatecznej ruiny ks. Józef scedował w 1794 r. dobra równieńskie na rzecz żony, która po pewnym czasie, angażując w to swoje dobra rodzinne, zdołała doprowadzić do spłaty długów. W posiadaniu Lubomirskich Równe pozostawało do II wojny światowej. Ostatni właściciel Adam Kazimierz Lubomirski zmarł w sowieckim więzieniu w 1940 r. Stary pałac, opuszczony przez Lubomirskich w poł. XIX w. i przekazany na cele społeczno-państwowe, istniał do 1924 r. Po pożarze popadł w ruinę i ostatecznie został rozebrany w 1945 r.
Zabytki. Pałacyk „Na górce” zbudowany ok. 1840 r. przez ks. Fryderyka Lubomirskiego w typie dworu szlacheckiego, parterowy, z czterokolumnowym portykiem, nadbudowany w 2. poł. XIX w. Zdewastowany podczas I wojny, został sprzedany państwu i służył jako sąd okręgowy. Budynek gimnazjum z lat 30. XIX w., piętrowy, z portykiem o 6 kolumnach, wzniesiony zapewne na rezydencję ks. Fryderyka, który ostatecznie umieścił w nim szkołę. Obecnie siedziba muzeum okręgowego.
Kościół parafialny pw. Narodzenia NP Marii i św. Antoniego Padewskiego, zbudowany w latach 1858–99 w stylu neogotyckim, z fasadą dwuwieżową. W 1926 r. ozdobiono wnętrze modernistyczną polichromią K. Polityńskiego, a w okna wstawiono witraże. W kościele znajdował się malowany na desce obraz Matki Boskiej, przeniesiony z dawnego, nieistniejącego kościoła (obecnie znajduje się w Mokokowie k. Włocławka). W latach 1945–59 proboszczem był tu o. Serafin Kaszuba. Po pozbawieniu go przez władze sowieckie praw kapłańskich kościół został zamknięty i przerobiony na salę koncertową, przy czym rozebrano obie wieże.
Czasy obecne. W 1991 r. na skutek starań miejscowych Polaków wojsko zwróciło dawny kościół garnizonowy (zbudowany w 1938 r., zamieniony przez wojsko sowieckie na salę gimnastyczną i biura), który po remoncie został przywrócony do kultu i pełni funkcję kościoła parafialnego. O wyposażenie wnętrza postarali się wołyniacy zamieszkali w RP. Proboszczem jest ks. Władysław Czajka.
W Równem działa od 1991 r. Towarzystwo Kultury Polskiej, które skupia ok. 200 członków.