Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

WIŚNIOWIEC

Położenie. Miasto w powiecie krzemienieckim, woj. wołyńskim, położone nad Horyniem, między dwoma wielkimi stawami, 20 km na płd. od Krzemieńca. W okresie międzywojennym liczyło ponad 4000 mieszkańców. Pracowały tu młyny, dobrze rozwinięty był handel.

Historia. Wiśniowiec jest bardzo starą osadą, ale data jej powstania nie jest znana. Przyjmuje się, że założycielem był Dymitr Korybut, syn wielkiego księcia Olgierda, który otrzymał od Witolda kilka grodów na Wołyniu w zamian za księstwo siewierskie i w 1394 r. zbudował w tym miejscu zamek. Nie znajduje to jednak potwierdzenia w źródłach historycznych. Nazwa Wiśniowca po raz pierwszy występuje w przywileju Władysława Warneńczyka, nadającym tamtejsze dobra w dzierżawę Wasylowi, synowi Fedka, księcia nieświckiego. Wasyl pozostawił trzech synów, którzy w 1463 r. podzielili się spuścizną po ojcu. Wiśniowiec dostał się wtedy Sołtanowi, który pierwszy nazwał się kniaziem Wiśniowieckim. Po jego bezpotomnej śmierci dobra do niego należące przeszły na jego bratanków. Wiśniowiec przypadł wówczas Michałowi, który jest właściwym protoplastą rodu Wiśniowieckich.
W latach 1494 i 1500 Tatarzy spalili miasto, w 1502 r. spustoszyli jego okolice. W 1512 r. oddziały polskie, liczące 6000 zbrojnych pod dowództwem hetmanów Konstantego Ostrogskiego i Mikołaja Koniecpolskiego odniosły zwycięstwo nad Tatarami koło wsi Łopuszna (2 km od Wiśniowca). Rozbite wówczas zostało czterokrotnie silniejsze wojsko tatarskie, uwolniono 16 tys. jeńców, odebrano znaczne łupy.
Synowie kniazia Michała, Aleksander i Iwan, dali początek dwom liniom rodu: starszej, która wygasła ze śmiercią króla Michała Korybuta-Wiśniowieckiego w 1673 r., i młodszej, która skończyła się na Michale Serwacym w r. 1744. Wiśniowiec pozostawał przez cały czas w rękach tego rodu, z krótką przerwą na przełomie XVI/XVII w., gdy w 1593 r. dostał się w posagu Aleksandrze, zamężnej za ks. Jerzym Czartoryskim. W 1614 został odkupiony przez Michała Wiśniowieckiego, ojca Jeremiego. Jeremi, odziedziczywszy Wiśniowiec, przebudował zamek, powiększając go i wzmacniając obwarowania, ufundował kościół i klasztor karmelitów bosych. Po śmierci syna Jeremiego, króla Michała, Wiśniowiec przeszedł na własność młodszej linii rodu w osobie ks. Dymitra Jerzego.
W 1672 r. zamek wiśniowiecki został na skutek zdrady zdobyty przez Turków, załoga w pień wycięta, a miasto obrócone w perzynę. Pragnąc je podźwignąć, król Jan III w 1677 r. uwolnił je na lat 12 od wszelkich ciężarów oprócz ceł koronnych. W 1722 r. na ruinach zamku ks. Michał Serwacy postawił pałac. W 1741 r. jego wnuczka, Katarzyna Zamoyska, wychodząc za mąż za Jana Karola Mniszcha, wniosła mu Wiśniowiec wraz z 13 kluczami folwarków. J.K. Mniszech był jednym z pierwszych organizatorów wolnomularstwa w Polsce i już w 1742 r. założył lożę w Wiśniowcu. Ich syn Michał Jerzy, marszałek koronny, dużo przebywał w Wiśniowcu, starając się przywrócić mu dawną świetność. Nowego blasku nabrało życie dworskie, uświetniane przedstawieniami teatralnymi. Książę z zamiłowaniem gromadził pamiątki historyczne. Dwukrotnie goszczono tu króla Stanisława Augusta: w 1781, gdy król spotkał się tu z w.ks. Pawłem (późniejszym carem Pawłem I), i w 1787, gdy udawał się do Kaniowa na spotkanie z ces. Katarzyną II i ces. Józefem II. Park pałacowy, urządzony z końcem XVIII w. przez słynnego ogrodnika Miklera, należał do najpiękniejszych na Wołyniu.
Wiśniowiec był własnością Mniszchów do czasów Andrzeja Jerzego, wnuka Michała Jerzego. W 1846 r. wywiózł on część zbiorów pałacowych, zgromadzonych przez poprzedników, w tym płótna Holbeina, Rembrandta, van Dycka oraz 200 cennych druków i część rodowego archiwum. W 1852 r. sprzedał Wiśniowiec gruzińskiej księżnej Abamelek. W 1857 r. Włodzimierz Broel-Plater, kierowany pobudkami patriotycznymi, odkupił od niej Wiśniowiec, ale ta, opuszczając pałac, wywiozła 20 wozów sprzętów, obrazów i starodruków. Plater, uratowawszy co się dało z pamiątek po Wiśniowieckich i Mniszchach, doprowadził wnętrza pałacowe do porządku i wzbogacił zbiorami przewiezionymi z rodzinnego Worobina. Szczególnym staraniem otoczył bibliotekę, która za jego czasów wzrosła do 21 tys. tomów. Utrzymanie Wiśniowca przekraczało jednak możliwości finansowe Platera i w 1876 r. majątek został wystawiony na licytację. Nabył go kijowski bankier nazwiskiem Toll, który ogołocił pałac z reszty wyposażenia, wywożąc je do Kijowa i Petersburga. Następnym właścicielem Wiśniowca był Paweł Demidow, który zapełnił pałac swymi rodzinnymi zbiorami, zajął się jego odnowieniem i chętnie skupywał przedmioty należące niegdyś do wyposażenia wnętrz pałacowych. W 1913 r. pałac zakupiony został przez hr. Zygmunta Grocholskiego. W 1920 r. żołnierze bolszewiccy całkowicie zdewastowali pałac. W 1924 r. Sejmik
Krzemieniecki, z inicjatywy starosty Zygmunta Robakiewicza, zakupił pałac wraz z parkiem. Po odrestaurowaniu pałac przeznaczono na szkołę rzemieślniczą, dom sierot i szpital.
W XIX w. Wiśniowiec był miasteczkiem o drewnianej zabudowie. Pracowała tu fabryka sukna, kilka garbarni i browar, co niedziela odbywały się targi. Duży procent ludności stanowili Żydzi, którzy oprócz synagogi mieli tu 6 domów modlitwy.
Zabytki. Kościół i klasztor karmelitów bosych, wybudowane w 1645 r., w 1726 odrestaurowane po zniszczeniach z r. 1672. Kościół ponownie odnowiony w 1768 r., ale po kasacie klasztoru w 1832 r. zamieniony na parafialną cerkiew prawosławną. Po zniszczeniu przez pożar w 1863 r. nabożeństwa przeniesiono do cerkwi filialnej.
Kościół parafialny rzym.kat. pw. św. Stanisława, murowany, ufundowany w 1757 r. przez Jana Karola Mniszcha. W kościele znajdował się cudami słynący obraz św. Antoniego Padewskiego, a w krypcie groby Mniszchów.
Cerkiew filialną pw. Wniebowstąpienia Pańskiego, zwaną zamkową (usytuowana u stóp góry zamkowej) wzniesiono w 1530 r., a w latach 1872–73 odnowiono w stylu rosyjskim. W krypcie byli pochowani rodzice Jeremiego Wiśniowieckiego – Michał i Regina Mohylanka. Cerkiew pw. Narodzenia NP Marii, drewniana, ufundowana w 1845 r. przez Karola Filipa Mniszcha.
Pałac został wzniesiony w 1722 r. przez Michała Serwacego Wiśniowieckiego na górze zamkowej, na gruzach dawnego zamku. Dwupiętrowy, zabudowany w podkowę, mieścił w sobie kaplicę i salę teatralną. W otoczeniu pałacu ślady obwarowań zamkowych. Park utracił swój charakter.
(M.T.)