Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

ZAŁOŹCE

Położenie. Miasteczko w pow. zborowskim, woj. tarnopolskim, położone o 24 km na płd.wsch. od Zborowa. Rozłożone na obu brzegach Seretu, który tworzy tu duży staw Załoziecki. Część miasteczka po płd.wsch. stronie stawu nazywa się Załoźce Nowe. Przed II wojną liczba ludności Załoziec wynosiła ok. 5000. Zatrudnienie dawały fabryka wódek, gorzelnia, cegielnia oraz handel ziemiopłodami.
Historia. W XV w. Załoźce należały do rozległych dóbr oleskich, które po śmierci Jana z Sienna (2. poł. XV w.) przypadły jego synowi Piotrowi, po tym zaś odziedziczyła je jego córka Jadwiga, zamężna za Marcinem Kamienieckim, wojewodą podolskim. Z ówczesnych dokumentów wynika, że w tym czasie Załoźce miały już prawa miejskie. Cła od towarów pobierane w Załoźcach stanowiły w XVII w. znaczną część dochodów województwa podolskiego. W 1516 r. M. Kamieniecki rozpoczął budowę zamku, a jego syn Jan ufundował w 1547 r. i uposażył parafię rzym.kat. Po śmierci Jana Załoźce wraz z zamkiem i okolicznymi wsiami przypadły jego najmłodszemu synowi, Stanisławowi, podkomorzemu lwowskiemu. Przy końcu XVI w. przeszły w ręce księcia Konstantego Wiśniowieckiego, wojewody ruskiego, który rozbudował i umocnił zamek, czyniąc z niego drugą po Wiśniowcu siedzibę rodu. W 1603 r. Wiśniowiecki gościł przez dłuższy czas na zamku Dymitra Samozwańca, i tu snuły się nici polityki moskiewskiej. W 1639 r. ufundował kościół i klasztor augustianów, lecz już w 1655 r. zostały one zniszczone przez Kozaków i potem ich nie odbudowano. Po Konstantym dziedzicem Załoziec został jego wnuk Dymitr. Podczas wojen kozackich w 1649 r. zamek został złupiony i zniszczony. Ks. Dymitr odbudował go i częściowo przywrócił dawną świetność. W następnych latach zamek opierał się najazdom nieprzyjacielskim. W 1675 r. Turcy odstąpili od oblężenia, paląc miasto.
Po wygaśnięciu Wiśniowieckich (1743), właścicielem dóbr załozieckich został przez koligacje rodzinne hetman w. kor. Józef Potocki (jego żona Wiktoria z Leszczyńskich była córką Wiśniowieckiej). Potocki dbał bardzo o swoją zamkową siedzibę w Załoźcach, często w niej przebywał i tam umarł. Jego wnuk Piotr w latach 1768–72 sprzedał Załoźce wraz z zamkiem, meblami, ozdobami w nim będącymi i ogrodem włoskim oraz 13 wsiami Michałowi Ronikierowi, cześnikowi litewskiemu (dobra te przynosiły 86 tys. złp. dochodu rocznego). W 1790 r. dobra załozieckie zostały zakupione przez Ignacego Miączyńskiego, galicyjskiego działacza gospodarczego, który założył w zrujnowanym zamku manufakturę sukienniczą i wyposażył ją w sprowadzone z Anglii krosna tkackie. Manufaktura po kilku latach została zlikwidowana i zamieniona na wytwórnię koców, która także nie istniała długo. Przetrwał natomiast do II wojny światowej szpital, ufundowany przez Miączyńskiego w 1801 r. w odbudowanym na ten cel poklasztornym budynku augustiańskim. Fundator osadził w szpitalu siostry miłosierdzia (szarytki), sprowadzone z Brodów po spaleniu się ich tamtejszego domu.
Po Miączyńskich dobra załozieckie przeszły w 1. poł. XIX w. na Dzieduszyckich z Pieniak. Właścicielem Załoziec był przez długie lata Włodzimierz Dzieduszycki, przyrodnik, założyciel Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie, protektor rękodzieła ludowego (ożeniony z Miączyńską). Na jego polecenie wyburzone zostało przednie skrzydło zamku, a w pozostałej części założył browar, który istniał jeszcze w XX w. Po Włodzimierzu Załoźce objął jego zięć Tadeusz Cieński, działacz polityczny, a po nim jego spadkobiercy. W czasie I wojny światowej, w sierpniu 1916 i lipcu 1917 r., Załoźce i ich okolice były widownią zaciętych walk.
Zabytki. Kościół parafialny rzym.kat. z XVI w., murowany z kamienia łupanego, na planie prawie równoramiennego krzyża. Gruntownie przebudowany w 1. poł. XVIII w.; fasada z 1730 r., kruchta z 1803 r. W kościele grobowce książąt Konstantego Wiśniowieckiego, wojewody ruskiego i jego syna Janusza, koniuszego koronnego z 1. poł. XVII w.
Klasztor poaugustiański z 1. poł. XVII w., przebudowany z pocz. XIX w. Cerkiew gr.kat. z 1740 r., murowana, na rzucie prostokąta, ze skromną barokową fasadą. Przy cerkwi dzwonnica rokokowa oraz figura MB z XVIII w.
Czasy obecne. Kościół parafialny pw. Niepokalanego Poczęcia NPM, oddany do kultu, częściowo odremontowany, obsługiwany obecnie przez księży Andrzeja Maliga i Andrzeja Machowskiego, dojeżdżających z Tarnopola. W Załoźcach żyje ok. 100 rodzin polskich.
(M.T.)