Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

MIKULIŃCE

Położenie. Miasteczko w pow. i woj. tarnopolskim, nad Seretem, w odległości 25 km na płd. od Tarnopola i 4 km od linii kolejowej Tarnopol-Kopyczyńce. W latach międzywojennych liczyło ponad 3600 mieszkańców. Pracowały tu młyny, browary, gorzelnia, fabryka octu. Odbywały się targi bydło.
Historia. Początki Mikuliniec związane są z osobą Anny z Sieniawskich, żony Wawrzyńca Spytka Jordana, która ok. połowy XVI w. wybudowała warowny zamek na płn. od istniejącej tu osady, na cyplu ujętym półkolem rzeki. Dzięki jej staraniom, na mocy przywileju króla Zygmunta III, Mikulińce otrzymały w 1595 r., miejskie prawo magdeburskie. Jednocześnie król ustanowił trzy jarmarki roczne oraz uwolnił mieszkańców na lat 10 od wszelkich podatków i ceł. Po śmierci Anny Jordanowej Mikulińce przypadły jej córce Zofii, żonie Samuela Zborowskiego. Następnie dziedzicem został syn Zborowskich, Aleksander, wsławiony męstwem w czasie wojen moskiewskich. Obrał on sobie na stałą siedzibę zamek mikuliniecki, który przeżywał wówczas najświetniejszy okres w swoich dziejach. W 1634 r. odkupił Mikulińce wraz z zamkiem od spadkobierców Zborowskiego Stanisław Koniecpolski, hetman w. kor. Podczas wojen kozackich zamek został zdobyty i zniszczony, odbudował go jednak wkrótce syn Stanisława, Aleksander Koniecpolski. W 1674 r. Turcy oblegli zamek i gdy po piętnastodniowej obronie załoga złożyła broń, większość jej wymordowali, część zaś uprowadzili wraz z mieszkańcami miasteczka. Od Koniecpolskich Mikulińce przeszły na Sieniawskich, od nich na Lubomirskich. Ok. poł. XVIII w. klucz mikuliniecki zakupiła Ludwika z Mniszchów Potocka. Na jej prośbę August III odnowił przywilej lokacyjny dla Mikuliniec, gdyż pierwotny dokument zaginął. Ludwika Potocka ufundowała w Mikulińcach kościół parafialny i powierzyła opiekę nad nim sprowadzonym przez siebie księżom wincentynom (misjonarzom). Obsługiwali oni parafię w latach 1780-85, opiekując się jednocześnie dawnym drewnianym kościołem. Potocka również nad miastem wspaniały wystawiła pałac. W testamencie zapisała Mikulińce swemu bratankowi, Józefowi Mniszchowi. Po jego śmierci przed 1799 r. sprzedali dobra Piotrowi Konopce h. Nowina, który dorobił się znacznego majątku jako zarządca kopalni soli w Wieliczce i Bochni.
W 1801 r. Piotr Konopka podarował Mikulińce wraz z przedmieściami Wolą Mazowiecką i Wolą Krzywicką oraz okolicznymi wsiami swemu synowi Janowi. Nowy właściciel dokładał wielkich starań, by podnieść miasto pod względem gospodarczym. W Woli Krzywickiej, której nazwę zmienił na Konopkówkę, urządził w latach 1820–22 zakład kąpielowy przy źródle siarczanym, znanym od 1628 r. Wybudował łazienki, dom zdrojowy i inne budynki potrzebne do funkcjonowania zdrojowiska. Zakład cieszył się przez pewien czas dużym powodzeniem jako jedyny na terenie Podola. Podupadł po rozbudowie linii kolejowej, umożliwiającej wyjazdy do wód zagranicznych. W 1828 r. Konopka założył w zamku mikulinieckim fabrykę sukna, która wszakże z powodu kłopotów z transportem i konkurencji fabryk austriackich szybko upadła. Wspólnie z żoną, Józefiną z Miączyńskich, założył w Mikulińcach warsztaty koronkarskie, których wyroby były szeroko znane i cenione na całym Podolu. Sprowadził wreszcie do Mikuliniec kolonistów niemieckich i nadał im grunta na założenie gospodarstw sadowniczo-warzywnych. Za czasów Jana Konopki działalność handlową rozwinęli miejscowi Żydzi, którzy zajęli się eksportem włókna konopnego oraz miodu i wosku. Wysyłali także duże ilości jaj kurzych do Hamburga i Anglii. Ponieważ małżeństwo Konopków było bezdzietne, Mikulińce odziedziczyła po nich bratanica Józefiny, Stefania z Miączyńskich, żona Kazimierza Konopki, bratanka Jana. Kolejno majątek przypadł ich córce Józefie, żonie Mieczysława Reya z Przecławia, posła do Sejmu Krajowego, działacza społecznego. Po owdowieniu Józefa wraz z córką Heleną prowadziła założony i utrzymywany przez siebie szpital w Mikulińcach.
Zabytki. Kościół pw. Trójcy św., ufundowany przez Ludwikę Potocką, zbudowany w latach 1761--79, wg wykonanego przez Augusta Moszyńskiego projektu, wzorowanego na Hoffkirche (kościół dworski) w Dreźnie, dziele Gaetano Chiaveriego. Trójnawowy, z fasadą zarysowaną linią wklęsło-wypukłą, ozdobioną kamiennymi rzeźbami, w części środkowej przechodzącej w wieżę. Wyposażenie stanowił zespół ołtarzy drewnianych i ambona sprzed 1779 r. Rzeźby ołtarzowe wykonać miał Marcin Twardowski, snycerz mikuliniecki. W 1859 r. po pożarze kościół otrzymał nowy dach gontowy. Polichromia wnętrza powstała zapewne w czasie remontu kościoła w 1891 r. W r. 1929 przeprowadzono gruntowną restaurację kościoła pod kierunkiem prof. Witolda Minkiewicza i inż. Adama Mściwujewskiego. Po II wojnie kościół służył kolejno za koszary, welodrom, magazyn zbożowy, pokątny dom publiczny, magazyn soli do posypywania dróg.
Klasztor ks. Misjonarzy, fundowany ok. 1780 r. przez L. Potocką, murowany z cegły, piętrowy, z mansardowym dachem i klasycystyczną fasadą od strony ogrodu. Obecnie zdewastowany. Na wschód od kościoła dawny cmentarz z resztkami nagrobków.
Pałac, powstały przez gruntowną przebudowę pałacu L. Potockiej, dokonaną w latach 20. lub 30. XIX w. w stylu późnego empire. Składa się z korpusu środkowego i dwóch oficyn bocznych, połączonych z nim galeriami, tworząc razem kształt podkowy. Wnętrze mieściło wiele dzieł sztuki (portrety rodzinne, brązy, srebra, porcelana), bogato zaopatrzoną bibliotekę i archiwum rodzinne. W latach 1918–20 pałac został splądrowany, a lewa oficyna spalona. Po 1920 r. zamieszkana była tylko część pałacu, urządzona resztkami dawnego wyposażenia.
Ruiny zamku, zbudowanego ok. poł. XVI w. przez Annę Jordanową, odbudowanego po zniszczeniu przez Turków w 1674 r. Była to budowla z kamienia łamanego, czteroskrzydłowa, na rzucie kwadratu (długość boków 74 m), o 2-metrowej grubości murów, dwukondygnacyjna, z basztami okrągłymi na trzech narożnikach i czwartym, wzmocnionym skarpą. Pośrodku zach. skrzydła była półkoliście sklepiona brama wjazdowa, druga podobna w skrzydle wsch.
W rynku były niegdyś kolumnowe dworki. Kamienie graniczne z XVIII w. w kształcie krzyży.
Czasy obecne. Kościół parafialny poddany remontowi i otwarty na nowo w 1989 r. Obecnie proboszczem jest ks. Piotr Brzeski, któremu pomagają ss. niepokalanki. (M.T.)