Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

PIENIAKI

Wieś w pow. brodzkim, woj. tarnopolskim, położona 22 km na płd. od Brodów, nad jednym z ramion Seretu, który rozlewa się tu, tworząc staw, 335 m n.p.m. Wieś liczyła poniżej 1500 mieszkańców.

Historia. Przez kilka wieków Pieniaki były siedzibą rodziny Bielskich h. Jelita. Zbudowany przez nich zamek obronny został w XVIII w. przebudowany przez Antoniego Bielskiego, łowczego koronnego, na wielkopańską rezydencję pałacową, odpowiadającą jego stylowi życia. Na terenie pałacowego parku znajdowała się kaplica dworska, którą po spaleniu się miejscowej cerkwi, A. Bielski oddał w użytkowanie miejscowej ludności greckokatolickiej. Nową kaplicę dworską urządzono wówczas w pałacu. Córka Antoniego Aniela, wychodząc w 1784 r. za mąż za Ignacego Miączyńskiego, wniosła mu Pieniaki w wianie. Miączyński dokupił od swego krewnego Michała Ronikiera dobra załozieckie i połączył oba majątki w jedną całość o pow. 13 000 ha, tworząc tzw. Państwo Pieniaki. Jego dziełem była rozbudowa pałacu A. Bielskiego wg projektu Dominika Merliniego. Nadbudowano wówczas piętro i wzniesiono dwa skrzydła boczne. We wnętrzu 9 sal miało dekorację stiukową, projektowaną przez Jana Chrystiana Kamsetzera. Pałac w Pieniakach był jednym z lepszych przykładów architektury neoklasycznej w Polsce. Znajdowała się w nim cenna kolekcja malarstwa europejskiego, licząca 450 płócien, której większość w pocz. XX w. została przeniesiona do pałacu Dzieduszyckich we Lwowie. Zamiłowany kolekcjoner, Miączyński miał tu także zbiory dawnego uzbrojenia, porcelany i fajansów z manufaktur zagranicznych i polskich, oraz zegarów. Ignacy Miączyński przeprowadzał w Pieniakach pewne reformy gospodarcze. Zbudował groblę zaporową na Serecie, który tworzył tu sieć stawów. Podniosło się przez to lustro wody, zalewając mało zdatne do uprawy łąki i powiększając w ten sposób obszar stawów. Aniela Miączyńska w 1814 r. erygowała i uposażyła parafię rzym.kat.
W posiadaniu Miączyńskich Pieniaki pozostawały przez dwa pokolenia. W 1853 r. jako posag Alfonsyny Miączyńskiej przeszły do rodziny jej męża, Włodzimierza Dzieduszyckiego. W jego czasach we wsi założona została jednoklasowa szkoła z polskim i ruskim językiem nauczania oraz szkoła koronkarska dla dziewcząt. Nad stawem stanął młyn wodny. Rozwinęło się pszczelarstwo: na terenach dworskich znajdowały się pasieki, w których było łącznie 1000 pni pszczół. We wsi rozwijało się tkactwo i garncarstwo. Jako wiano córki Dzieduszyckiego, Marii, zamężnej za Tadeuszem Cieńskim h. Pomian, Pieniaki przeszły na dwa pokolenia w posiadanie Cieńskich. Syn Tadeusza, Stanisław, ożeniony z ks. Marią Jabłonowską z Bursztyna, był ostatnim właścicielem Pieniak, do września 1939 r. W okresie międzywojennym właściciele mieszkali w małym dworku, gdyż w sierpniu 1916 r. pałac z całym wyposażeniem spłonął od pocisku podczas walk między wojskiem rosyjskim i austriackim.
Zabytki. Kościół parafialny, murowany, w stylu klasycystyczno-barokowym, wybudowany w 1814 r., fundowany przez Anielę Miączyńską. Plebania murowana, parterowa, z czterokolumnowym portykiem, tej samej fundacji. Dawna kaplica dworska, zamieniona przez A. Bielskiego na cerkiew.
Pałac uległ całkowitemu unicestwieniu w czasie wojny i po II wojnie.            (M.T.)