Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

POTURZYCA

Wieś w pow. sokalskim, woj. lwowskim, położona 3,5 km na płd. od Sokala, nad Bugiem. W latach międzywojennych było tu ponad 1300 mieszkańców. Ludność trudniła się młynarstwem i eksploatacją lasów.

Historia. Do rozbiorów wieś stanowiła część dóbr królewskich starostwa sokalskiego. Od 1750 r. starostą był Kazimierz Poniatowski, który w Poturzycy urządził hodowlę koni. Ze względu na stadninę osiadł nawet w latach 1759–61 w Sokalu, w końcu jednak sprzedał ją Antoniemu Tyzenhauzowi. W pocz. XIX w. (a więc po rozbiorach) Józef Kalasanty Dzieduszycki h. Sas wyprocesował dawne starostwo sokalskie jako rekompensatę za skonfiskowane przez rząd austriacki dobra rodzinne na Podkarpaciu, i choć miał jeszcze inne majątki, postanowił osiąść w Poturzycy i zamieszkał tam w 1812 r. Był zbieraczem zabytków piśmiennictwa narodowego i jego księgozbiór dał początek słynnej bibliotece poturzyckiej. W 1830 r. rozpoczął budowę pałacu, która nie została doprowadzona do końca, gdyż Dzieduszycki dostał w spadku klucz zarzecki pod Jarosławiem i gotową rezydencję, do której się przeniósł, pozostawiając bibliotekę na miejscu. Po jego śmierci majątki odziedziczył jego syn Włodzimierz, znany przede wszystkim jako założyciel przyrodniczego Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie. Powiększał nadal zbiory biblioteczne, a w 1857 r. przeniósł księgozbiór liczący wówczas 14 000 tomów, głównie starodruków, do Lwowa i umieścił w pałacu Dzieduszyckich przy ul. Kurkowej, gdzie badacze mieli łatwiejszy dostęp. Fundusze na utrzymanie biblioteki i muzeum zapewniała utworzona przezeń ordynacja poturzycko-zarzecka, zatwierdzona w 1855 r. Ponieważ Dzieduszycki ze swą żoną, Alfonsyną Miączyńską z Pieniak, nie mieli męskiego potomka, ordynacja przeszła na ich zięcia, Tadeusza Dzieduszyckiego, pochodzącego z młodszej linii rodziny. Syn Tadeusza, Włodzimierz jr, żonaty z Wandą Sapieżanką, był trzecim i ostatnim ordynatem poturzycko-zarzeckim.
Zabytki. Skrzydło pałacu (niedokończonej budowy Józefa Dzieduszyckiego) na planie prostokąta, dwukondygnacyjne. Do jednej z elewacji dłuższych przylegał taras z leżącymi po bokach kamiennymi lwami, które pochodzić miały z rozebranego zamku sokalskiego. Pałac ten służył jako rezydencja tymczasowa, używana głównie z okazji polowań. W związku z tym wyposażenie wnętrz było skromne. Wszystko, co było w pałacu, łącznie z archiwum rodzinnym zawierającym m.in. listy Klaudyny z Działyńskich Potockiej, siostry Józefiny Dzieduszyckiej, przepadło w latach 1914–18.
Cerkiewka gr.kat. pw. Przemienienia Pańskiego, z barokowym ołtarzem z XVII w.
(M.T.)