Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

RAJ

Wieś w pow. brzeżańskim, woj. tarnopolskim, oddalona o 3 km na płd.zach. od Brzeżan. Na przeł. XIX/XX w. liczyła ok. 600 mieszkańców. Ludność obu obrządków należała do parafii w Brzeżanach.
Historia. Miejscowość stanowiła część dóbr brzeżańskich. Jej nazwa pochodzi zapewne od malowniczego położenia w otoczeniu lasów i stawów. W XVIII w. Sieniawscy mieli tu zameczek myśliwski, na rzucie kwadratu z czterema basztami na rogach. Dokument z r. 1668 podaje, że przy zameczku istniała osada złożona z 12 gospodarstw. W 1709 r. zameczek został zniszczony przez słynnego zagończyka Adama Śmigielskiego i wkrótce potem odbudowany. Po śmierci ostatniego z Sieniawskich, Adama Mikołaja (1726), Raj przeszedł na jego córkę Marię Zofię, zamężną 2v. za Augustem Aleksandrem Czartoryskim, wojewodą ruskim. Następnie dostał się w posagu Izabelli z Czartoryskich Lubomirskiej, żonie Stanisława, marszałka w. kor. Inwentarz z 1762 r. notuje, że wnętrza zameczku zapełnione były mnóstwem dzieł sztuki i ozdób wytwornych, w tym niezliczonymi obrazami głównie holenderskimi i flamandzkimi. Pod koniec XVIII w. księżna marszałkowa, dużo przebywająca w Raju, przeprowadziła remont zameczku, który został wówczas nadbudowany do wysokości baszt. Po śmierci Izabelli Elżbiety (1836) jej córka Aleksandra wniosła dobra brzeżańskie swemu mężowi Stanisławowi Potockiemu. W rękach Potockich, dziedziczony w linii prostej, pozostawał Raj do 1935 r. Ostatni właściciel, Jakub Potocki, prawnuk Stanisława, cały swój olbrzymi majątek zapisał na cele społeczne, głównie zaś na walkę z rakiem i gruźlicą. Do wybuchu II wojny światowej Raj wchodził w skład fundacji J. Potockiego.
Zabytki. Pałac wybudowany ok. 1830 r. przez Aleksandra Potockiego, zapewne wg projektu Jana Rudzkiego Wężyka, na planie kwadratu, przupuszczalnie odpowiadającym rzutowi dawnego zameczku, dwukondygnacjowy. Prace nad wykończeniem wnętrz prowadzone były jeszcze w II poł. XIX w. Plafon biblioteki zdobiło malowidło, wykonane w 1871 r. przez Henryka Contiego, sprowadzonego z Florencji. W 1879 r. sprawiono alabastrowy ołtarz i odrzwia do kaplicy pałacowej, dłuta Leonarda Marconiego. Wnętrza zdobiło wiele cennych dzieł sztuki, pochodzących z Brzeżan, w tym cykl czterech obrazów, przedstawiających wjazd Jerzego Ossolińskiego do Rzymu w 1633 r. Biblioteka pałacowa bogata była w starodruki (ponad 4000 wol.) i stare rękopisy (53). Podczas I wojny światowej budynek ocalał, ale całe wyposażenie wnętrz zostało zniszczone przez okoliczne chłopstwo i wojsko niemiecko-austriackie. Ocalałą część biblioteki Jakub Potocki przekazał testamentem Bibliotece Publicznej w Warszawie.
Dom dla gości i pracowników administracji majątku, wybudowany w 1882 r. obok pałacu, wg projektu Juliana Zachariewicza. Park, częściowo francuski, częściowo angielski, o pow. 30 morgów, założony przy końcu XVIII w. W 1879 r. na części powierzchni parkowej, po wycięciu ginących starych drzew, założono sad. Poza obrębem parku znajdował się kilkumorgowy ogród warzywny, gdzie miejscowa ludność odrabiała pańszczyznę. W 1892 r. całość parku została przekomponowana przez austriackiego ogrodnika, Waleriana Kronenberga.
(M.T.)