Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

ŻURAWNO

Miasteczko w pow. żydaczowskim, woj. stanisławowskim, położone nad Dniestrem, w odl. 21 km na płd.wsch. od Żydaczowa. Na przełomie XIX/XX w. liczyło ok. 2900 mieszkańców.
Historia. Pierwsza wiadomość historyczna dotyczy erygowania w Żurawnie parafii rzym.kat. 1468 r. przez Jana Chodorowskiego z Chodorowa, od którego wywodzi się rodzina Żurawińskich h. Korab. Żurawno stało się jej gniazdem rodowym. W końcu XV w. jeden z Żurawińskich wzięty w jasyr umarł w niewoli tatarskiej. Wdowa po nim, Barbara z Herburtów, poślubiła Stanisława Reja i z małżeństwa tego w 1505 r. urodził się w Żurawnie poeta Mikołaj Rej. Właścicielami Żurawna po śmierci Barbary stali się synowie jej pierwszego męża, Stanisław i Wilibord Żurawińscy. Kolejni dziedzice, Sebastian i Franciszek, uzyskali w 1553 r. od Zygmunta Augusta miejskie prawo magdeburskie dla Żurawna, oraz uwolnienie miasta na lat 12 od wszelkich podatków. Jednocześnie król ustanowił dwa jarmarki roczne (na Zielone Święta i Narodzenie NPM) oraz targi tygodniowe we wtorki.
W czasach Żurawińskich istniał obronny zameczek murowany, nie wiadomo dokładnie, kiedy zbudowany. Nie wiadomo również, kiedy wymarł ród Żurawińskich i jakie były losy miasta w XVII i XVIII w. Jedynym szerzej znanym faktem z historii Żurawna jest bitwa, jaką w 1676 r. przez trzy tygodnie toczyło tu rycerstwo polskie w liczbie 13 tys. pod wodzą Jana III, z wojskami tureckimi w liczbie 80 tys., wspieranym przez Tatarów. Bitwa zakończona została 17 X podpisaniem pokoju i uwolnieniem z rąk tureckich 12 000 jeńców.
W latach dziewięćdziesiątych XVIII w. dobra żurawińskie nabył Tadeusz Żebrowski h. Jasieńczyk i wybudował w Żurawnie pałac w pobliżu miejsca, gdzie dawniej stał zamek. Następnie Żurawno dostało się córce Żebrowskiego, Zuzannie, zamężnej za Władysławem Skrzyńskim h. Zaremba, a później przeszło na ich syna, Antoniego. Ostatnią dziedziczką majątku – obejmującego przed II wojną światową wraz z folwarkami ok. 10 000 morgów – była córka Antoniego Skrzyńskiego, Helena, zamężna za ks. Jerzym Czartoryskim z Pełkiń.
Zabytki. Pałac Skrzyńskich w stylu renesansowych rezydencji francuskich, wybudowany w 1904 r., po spaleniu się pałacu Tadeusza Żebrowskiego. Założony na planie zbliżonym do kwadratu, dwukondygnacyjny, z jednym krótkim skrzydłem bocznym. Przed 1939 r. nad częścią pałacu nadbudowano II piętro. Wystrój plastyczny pokoi reprezentacyjnych był dziełem rzeźbiarza Piotra Witalisa Harasimowicza, profesora Szkoły Przemysłowej we Lwowie. Do 1939 r. w pałacu znajdował się obraz Madonny ze szkoły Rafaela, oddany na początku wojny w depozyt do Muzeum Lubomirskich we Lwowie. Biblioteka pałacowa, która liczyła 4000 tomów, głównie starodruków, została zniszczona we wrześniu 1939 r.
Oficyna z 2. poł. XVIII w., murowana, parterowa, 5-osiowa, z wysokim mansardowym dachem. Stajnie z okresu klasycyzmu: duży budynek na planie prostokąta, z czterospadowym dachem; przed wejściem portyk o bardzo szeroko rozstawionych kolumnach, zwieńczony trójkątnym frontonem. Lamus na planie koła, podzielony na trzy izby, zbliżone kształtem do trójkątów, zapewne należały do dawnego zespoły zamkowego, podobnie jak drugi budynek na planie prostokąta, o bardzo grubych murach, pod którym biegł podziemny korytarz.
Park założony przez T. Żebrowskiego w stylu angielskim, w 2. poł. XIX w. przekomponowany przez belgijskiego ogrodnika Kamila Jamne, a następnie na pocz. XIX w. przez dra Kubika. Na skraju parku rosły stare dęby, pod którymi według miejscowej tradycji miał zostać podpisany pokój z Turkami.
Kościół parafialny i cerkiew gr.kat. pw. św. Mikołaja – daty budowy nie znane.
Czasy obecne. Parafia odnowiona w 1994 r. pw. Nawiedzenia NP Marii. Rolę kościoła parafialnego pełni mała kapliczka cmentarna Czartoryskich na starym cmentarzu. Na nabożeństwa przychodzi kilkanaście osób, które z trudem mieszczą się w kaplicy. Opiekę nad parafią sprawuje ks. Dariusz Firszt, dojeżdżający z Żydaczowa.
(M.T.)