Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

LWÓW (rozwój i ustrój)

Osada, związana z postaciami książąt halickich Daniela i Lwa, została założona ok. 2. połowy XIII w. Dotychczasową ich stolicą był Halicz nad Dniestrem, ten jednak, nękany przez napierających nieustannie Tatarów, okazał się miejscem niemożliwym do pełnienia funkcji siedziby władcy i jego otoczenia. Znaleziono wówczas – w okolicy słabo zaludnionej – trudno wtedy dostępne, lecz strategicznie korzystne miejsce, odpowiednie do założenia nowej siedziby książęcej.
Nie jest to jeszcze w pełni naukowo uzasadnione, istnieją atoli logiczne poszlaki, iż miejsce wybrane przez Daniela nie było dziewicze, lecz że istniała tam osada od dawna. Jej mieszkańcy byli zapewne Lędzianami – należeli do plemienia zachodniosłowiańskiego (pokrewnego Wiślanom i Polanom), które zaludniało południowo-wschodnie rubieże państwa Mieszka i jego poprzedników, zaanektowane z końcem X wieku przez księcia kijowskiego Włodzimierza. Świadczy o tym zapis w kronice Nestora, który mówi o zabraniu Lachom ich grodów w 981 roku. Dotyczy to terytorium tzw. Grodów Czerwieńskich, na których dopiero po niemal trzech wiekach powstanie Lwów księcia Daniela.
Miasto – w rozumieniu większego skupiska ludności, które istniało, gdy objął je w latach 1340–49 król Kazimierz Wielki – było raczej osadą, powstałą samorzutnie wokół nowej siedziby książęcej i nie miała wyglądu miejskiego. Składała się z luźno pobudowanych drewnianych domków, rozrzuconych bezplanowo (jak inne miasta ruskie), wśród zarośli, łąk i upraw. Zabudowa ta tworzyła trzy „dzielnice” – ruską, niemiecką (zasiedloną przez przybyszów ze Śląska) i ormiańską. Murowane były przypuszczalnie tylko budynek mieszkalny księcia i cerkiew dworska św. Mikołaja, otoczone murem. Każda z wymienionych nacji rządziła się oddzielnie, przy czym Niemcy posługiwali się prawem magdeburskim a własny samorząd mieli również Ormianie, oparty na zasadach, przyniesionych z ojczystej Armenii. Natomiast Rusini podlegali bezpośredniej władzy (dość samowolnej) księcia i jego urzędników, dopiero od XII w. znaczenia zaczęli nabierać bojarzy.
Lwów stał się miastem w pełnym tego słowa rozumieniu dopiero wtedy, gdy założono go i zbudowano na nowo – wg planu regulacyjnego, zgodnie z poziomem cywilizacyjnym zachodniej Europy tamtej epoki. Podstawą był przywilej lokacyjny, oparty na stosowanym ówcześnie w Polsce prawie magdeburskim, określającym strukturę władzy administracyjnej i sądowniczej miasta, jej obowiązki i prawa, a także uporządkowany kształt urbanistyczny, przyjęty w średniowieczu (a i później) w całej Polsce. Kształt ten polegał na szachownicowym układzie ulic, z rynkiem pośrodku i kościołem parafialnym w pobliżu. Rynek był miejscem, na którym wznoszono ratusz i inne obiekty ogólnomiejskie oraz handlowe (np. sukiennice), służył też do funkcji targowych. Miasto było otoczone murami (bardziej lub mniej rozbudowanymi, w zależności od znaczenia miasta, jego położenia i zasobności).
Kazimierzowski Lwów powstał na nowym miejscu, na południe od ruskiej osady. Jego wymiary poziome wyniosły średnio 550 x 550 m (plan miał w istocie formę trapezową), a powierzchnia w obrębie murów 21 ha (dla porównania: Kraków 56 ha), w tym niespełna 2 ha zajmuje rynek. Miasto zostało otoczone podwójną linią murów z 17 basztami, dwoma bramami (Krakowską po stronie płn. i Halicką po płd.) i dwoma furtami (później zwanymi bosacką – od wsch. i jezuicką od zach.) oraz fosą, przy czym po stronie zachodniej tworzyła ją rzeczka Pełtew. Płn.zach. naroże zajmował Niski Zamek (Wysoki Zamek wznosił się na górze po płn. stronie miasta), a do naroża płd.wsch. przytykał osobno ufortyfikowany klasztor Bernardynów. Budynki publiczne, kościoły i kamienice mieszkalne były murowane.
Tak założone miasto stanowiło niepodzielną całość, zarządzaną – w myśl prawa magdeburskiego – przez samorząd. Władzę administracyjną pełniła wybierana corocznie rada miejska, która wyznaczała burmistrza. Władzę sądowniczą spełniał wybieralny wójt z ławnikami. Przedstawicielem króla był starosta, który jedynie zatwierdzał wybranych radnych i urzędników, sprawował władzę na przedmieściu (dawnym mieście) ruskim oraz zarządzał dobrami królewskimi w całej prowincji. Struktura ta ulegała ewolucji w ciągu następujących dziesięcioleci i wieków, aż do I rozbioru Polski.
Z czasem zaczęły się tworzyć obok miasta przedmieścia. Po stronie płn. było to przedmieście Krakowskie (inaczej Zamkowe – na miejscu dawnej osady ruskiej), po stronie płd. przedmieście Halickie. Wokół całego miasta potworzyły się inne jeszcze przedmieścia: Łyczaków, Kleparów, Janowskie, Żółkiewskie, Zamarstynów, Gliniańskie, Na Bajkach, zasiedlone głównie przez rzemieślników, oraz – od XVII w. – kilkadziesiąt jurydyk magnackich (m.in. Chorążczyzna, Sieniawszczyzna, Sobieszczyzna, Jabłonowszczyzna). W bezpośrednim sąsiedztwie Lwowa nie było pierwotnie wsi, miasto bowiem powstało na terenie słabo zaludnionym. Wsie w okolicy powstawały od XIV–XV wieku (Sokolniki, Zubrza, Sichów, Winniki, Biłka, Zboiska, Malechów, Rzęsna i inne).
W 1433 r. Lwów stał się stolicą województwa, które obejmowało ziemie: lwowską, przemyską, halicką i sanocką, później także trembowelską. W tym czasie miasto z przedmieściami liczyło 8–10 tys. mieszkańców (dla porównania: Kraków 12 tys.).
W r.1772, w wyniku I zaboru, cała Małopolska (na razie bez Krakowa) została przyłączona do państwa austriackiego. Lwów, jako największe już wtedy miasto tej części kraju (z przedmieściami liczył 25–30 tys. mieszk.) stał się stolicą nowo utworzonej prowincji austriackiej pod nazwą Galicji i Lodomerii. Na jej czele postawiono gubernatora (do pomocy miał urząd zwany gubernium) i podzielono na 18 obwodów (do r. 1848), na których czele stali starostowie (po niem. Kreishauptman). W r. 1775 Austriacy powołali w Galicji Sejm Stanowy, w którym zasiadali przedstawiciele duchowieństwa, magnatów, szlachty i mieszczan. Sejm ten nie odgrywał w praktyce większej roli. We Lwowie ustanowiono magistrat z burmistrzem, wiceburmistrzem i 16 radcami. Miasto podzielono na 5 dzielnic:
I. (przedmieście) Halickie,
II. Grodeckie,
III. Żółkiewskie
IV. Łyczakowskie   
oraz (bez numeru)
Śródmieście, pokrywające się ze starym miastem, którego mury zostały przez Austriaków zburzone. W r. 1830 liczył Lwów ok. 55 tys. mieszkańców, w 1870 – ok. 90 tys.
Niekorzystne dla Austrii wydarzenia w Europie po 1848 r. (zob. CL S/98) zmusiły ją do udzielenia krajom, wchodzącym w jej skład, autonomii, a samo państwo przybrało nazwę Austro-Węgier. Autonomia Galicji ustalała się sukcesywnie w latach 60. XIX w. W myśl nowej konstytucji państwa, Galicja w 1861 r. uzyskała własny Sejm Krajowy oraz organ wykonawczy – Wydział Krajowy. Władzę cesarską reprezentował odtąd namiestnik (po niem. Statthalter), mianowany przez władze wiedeńskie (zawsze Polak, podczas gdy gubernatorami byli dotąd Austriacy). Na czele Wydziału Krajowego stał marszałek krajowy (też zawsze Polak). Językiem urzędowym od 1869 r. stał się polski, spolszczono szkolnictwo i wyższe uczelnie. We Lwowie burmistrza zastąpił prezydent miasta, liczbę wiceprezydentów zwiększono do trzech (zwyczajowo jednymi z nich byli Rusin i Żyd).
W okresie autonomicznym Lwów rozwinął się w nowoczesne miasto. Jego powierzchnia wzrosła do prawie 32 km2 (= 3200 ha, był pięciokrotnie rozleglejszy od ówczesnego Krakowa). Liczba ludności w r.1880 przekroczyła 100 tys., a z początkiem XX w. 160 tysięcy.
W Polsce Odrodzonej powstał tzw. Wielki Lwów, powiększony o okoliczne gminy: Kleparów, Zamarstynów, Zniesienie, Hołosko Wielkie i Małe, Zboiska, części Rzęsny Polskiej, Kozielnik, Kulparkowa, Krzywczyc, Lesienic, Laszek Murowanych. Utworzono nową dzielnicę VI. Nowy Świat (z części dzielnic I i II; nr V. przydano Śródmieściu).
Liczba ludności miasta Lwowa wynosiła w 1939 r. ok. 360 tysięcy, w tym język polski jako ojczysty deklarowało 63,5%, ruski (ukraiński) 11%, żydowski (jidisz) i hebrajski 24%, a pozostałe półtora procent – inne (wg danych z 1931 r.).
Po I wojnie Małopolska-Galicja została podzielona na 4 województwa: krakowskie (obejmujące Małopolskę zachodnią), lwowskie, stanisławowskie i tarnopolskie (trzy ostatnie pokrywały się z Małopolską środkową i wschodnią). W latach międzywojennych ustrój miasta Lwowa i innych miast, a także powiatów, nie różnił się zasadniczo od wypracowanego w latach autonomii galicyjskiej. (A.C.)

Literatura:
F. Papee, Historia M. Lwowa,
Lwów 1924
L. Podhorodecki, Dzieje Lwowa, Warszawa 1993
S. Grodziski,
W królestwie Galicji i Lodomerii, Kraków 1976.
K.K. Pawłowski, Narodziny miasta nowoczesnego, [w:] Sztuka 2 połowy XIX w, Warszawa 1973.
J. Gieryński, Lwów nie znany,
Lwów 1938.
F. Barański, Przewodnik po Lwowie, Lwów 1902.