Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

CHYRÓW

Położenie. Miasto w powiecie samborskim, wojew. lwowskim, położone nad rzeką Strwiąż (lewy dopływ Dniestru), na wys. 340 m n.p.m. Węzłowa stacja kolejowa linii: na Przemyśl (35 km), Sambor (30 km i dalej Lwów lub Stanisławów) oraz Łupków (–Węgry).
W okresie międzywojennym liczył 3000 mieszkańców, miał rafinerię nafty, fabrykę wyrobów cementowych, młyny, tartaki.
Historia. Wiadomości historyczne są niezwykle skąpe. Prawa miejskie otrzymał Chyrów w 1528 r. Pierwszy drewniany kościół parafialny ufundował w 1531 r. Adam Tarło ze Szczekarzowic. W 1720 r. wzniesiono kościół murowany, zniszczony w r.1872, odrestaurowany w l. 1876–77. W 1846 r. zbudowano murowaną cerkiew w miejsce pierwotnej drewnianej.
Chyrów należał do Ossolińskich, następnie – zapewne od 1769 (przez małżeństwo) do Mniszchów, w których posiadaniu znajdował się jeszcze w 2. poł. XIX w. Miasto było znanym ośrodkiem wyrobu skarpet i pończoch dzianych, które chyrowianie rozwozili po całym kraju. W XIX w. rzemiosło pończosznicze upadło, gdyż nie wytrzymało konkurencji z tańszymi wyrobami fabrycznymi.
Pod koniec XIX w. Chyrów zasłynął dzięki zakładowi wychowawczemu dla chłopców, założonemu w 1885 r. przez jezuitów w oddalonej o 1 km wsi Bąkowice. Zakład obejmował gimnazjum (od 1899 z prawami państwowymi), 7-klasową szkołę powszechną i konwikt (internat), obliczony na ok. 500–600 uczniów. Gmach zakładu, wybudowany wg projektu Antoniego Łuszczkiewicza, liczył 327 pokoi i sal szkolnych. Znajdowała się przy nim kaplica publiczna. W latach 1902–14 zakład rozbudowano wg projektu Edgara Kovatsa i wzniesiono 3-nawową kaplicę z wieżą. Gimnazjum chyrowskie miało znakomicie wyposażone pracownie, bogate księgozbiory (nauczycielski – ponad 30 tys. i uczniowski – ponad 5 tys. tomów), obserwatorium astronomiczne, cenne zbiory numizmatyczne (przeszło 5000 monet i medali, zespół jezuickich tłoków pieczętnych) oraz muzeum przyrodnicze z licznymi okazami ptaków i motyli, krajowych i egzotycznych. Równie znakomite było ogólne wyposażenie zakładu: sala teatralna, boiska sportowe, własny wodociąg, elektrownia, szpital i drukarnia, w której od 1893 r. wydawano szkolne czasopismo (jego tytuł zmieniał się – w ostatnim okresie istnienia szkoły był to Przegląd Chyrowski).
Zakład chyrowski wykształcił ok. 7 tys. uczniów, przeważnie pochodzenia inteligenckiego. Wydano 1260 dyplomów maturalnych. Wśród wychowanków byli artyści (np. malarz Adam Styka, rzeźbiarz Antoni Wiwulski, reżyser Teofil Trzciński), uczeni (m.in. historyk literatury Ludwik Bernacki, bibliotekoznawca Aleksander Birkenmajer, historyk sztuki Lech Kalinowski), mężowie stanu (np. Eugeniusz Kwiatkowski), wojskowi (m.in. gen. Roman Abraham) i społecznicy (m.in. ks. Mieczysław Kuznowicz, wychowawca młodzieży rzemieślniczej i robotniczej w Krakowie). Szkoła istniała do wybuchu II wojny światowej. Po wojnie opuszczony przez jezuitów gmach władze sowieckie zajęły na obiekt wojskowy.
Czasy obecne. Kościół parafialny został przez obecne władze przekazany grekokatolikom. Polacy – rzymscy katolicy korzystają z kaplicy w dawnym konwikcie jezuickim, udostępnionej przez tamtejsze wojsko. Duszpasterzem jest ks. kanonik Piotr Sawczak, dziekan samborski, dojeżdżający z Sąsiadowic.
(M.T.)