Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

ŁOPATYN

Położenie. Miasteczko leży w powiecie radziechowskim, wojew. lwowskim (19 km na płd.wsch. od Radziechowa i 30 km na płn.zach. od Brodów). Położone w kotlinie górnego Bugu i Styru, 237 m n.p.m. W okresie międzywojennym liczyło ok. 3500 mieszkańców, w tym ok. 1300 rzymskich katolików, 1700 grekokatolików i 500 Żydów.

Historia. Łopatyn był grodem, który co najmniej od XIV w. posiadał jeden z nielicznych na tamtym terenie zamków, a leżąc na tzw. Łopacińskich Błotach zaliczał się wśród nich do najsilniejszych. Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z r.1366, kiedy po kolejnej wyprawie Kazimierza Wielkiego na Ruś, wraz z innymi grodami Ziemi Bełskiej został przyłączony do Korony Polskiej. Będąc przedmiotem rywalizacji polsko-litewsko-węgierskiej, grody te przechodziły na przemian pod panowanie różnych władców. W 1388 r. Ziemia Bełska została przez Władysława Jagiełłę oddana w lenno księciu mazowieckiemu, Siemowitowi IV. Ten uposażył erygowaną w Łopatynie w 1413 r. parafię rzym.kat. i ufundował drewniany kościół.
Po śmierci Siemowita IV (1425 r.) włości łopatyńskie przejęli Oleśniccy, a w 1505 r. Aleksander Jagiellończyk nadał Łopatyn (z 8 wsiami) dożywotnio Janowi Kamienieckiemu, staroście buskiemu. Drogą spadku dobra przeszły w posiadanie zięcia tegoż, Jakuba Secygniowskiego, późniejszego starosty buskiego. W r. 1538 całe starostwo buskie wykupił kasztelan poznański, Andrzej Górka, a od jego synów najprawdopodobniej Czarnkowscy.
Około roku 1647 Łopatyn wszedł w skład starostwa szczurowickiego, wydzielonego z buskiego. Dzierżyli je jako królewszczyznę m.in. Sobiescy, Jan Cetner, Jan Karol Mniszech, a od 1771 r. Ignacy Myszka-Chołoniewski, który tę dzierżawę w r.1776 nabył od rządu austriackiego na własność. W 1838 r. kupił dobra łopatyńskie Adam Zamoyski. Kolejnymi właścicielami byli Młodeccy, Wiszniewscy, Maria Gorayska, a w l. 1914–39, wraz z browarem, gorzelnią i młynem parowym, Henryk Suchestow.
Z Łopatynem i okolicznymi wsiami związanych było kilku bojowników o niepodległość Polski: gen. Józef Dwernicki (po powrocie w r.1848 z emigracji zapraszany tu przez A. Zamoyskiego); Ignacy Kulczyński, uczestnik powstania listopadowego, a potem jeden z najbardziej czynnych konspiratorów w Galicji; i urodzony w Łopatynie Julian Horoszkiewicz, więzień Kufsteinu, autor prac politycznych i historycznych oraz wspomnień. W dworskiej orkiestrze Franciszka Ksawerego Chołoniewskiego grał na wiolonczeli Karol Lipiński, przyszły światowej sławy skrzypek. W Łopatynie i w okolicznych majątkach znajdowali schronienie i pomoc liczni uczestnicy powstań – od kościuszkowskiego po styczniowe, przybywający zza kordonu przez graniczny Styr; wielu z nich pozostało tu na stałe, a założone przez nich rodziny były ogniskami polskości.
Zabytki. Koło Łopatyna zachowały się ślady prehistorycznego grodu, na terenie którego najprawdopodobniej stał później drewniany zamek (okoliczna ludność nazywała to miejsce „zamczyskiem”). Co najmniej od połowy XVIII w. istniał w Łopatynie jakiś dwór czy pałac; był on wówczas siedzibą Katarzyny Mniszchowej; później Chołoniewscy przebudowali go w stylu klasycznym (arch. Fryderyk Bauman). Pałac ten został zburzony przez rosyjskie wojsko w r.1914; ocalały tylko istniejące do dziś dwie piętrowe oficyny.
Fundowany przez Chołoniewskich barokowy kościół pw. Niepokalanego Poczęcia NPM, został zbudowany w 1782 r. na wzór świątyni w podlwowskiej Hodowicy, projektowanej przez Bernarda Meretyna, Autorem polichromii był Stanisław Stroiński, a wystroju rzeźbiarskiego Franciszek Olędzki (uczeń Fesingera i Pinsla). Kościół, zamieniony po 1944 r. na magazyn i zdewastowany, w 1990 r. oddano wiernym. Cudowny obraz MB Łopatyńskiej znajduje się obecnie w Wójcicach k. Nysy.
Na miejscowym cmentarzu znajduje się grób gen. J. Dwernickiego (zm. w Łopatynie w 1857 r.), a obok ufundowany przez towarzyszy broni pomnik, prawdopodobnie dłuta Pawła Eutele. Przy kwaterze poległych i pomordowanych w 1920 r. 135 polskich żołnierzy stoi okazały pomnik; zdewastowany w latach władzy sowieckiej, został – staraniem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa – odrestaurowany w 1994 r. i uroczyście poświęcony.
W Łopatynie była drewniana cerkiew z XVII w., którą w l. 1920. rozebrano; obecną, również drewnianą, zbudowano w 1926 r. Były też dwie synagogi. Zachował się pomnik zniesienia pańszczyzny z 1848 r.
Czasy dzisiejsze. Kościół, po położeniu nowego dachu i oczyszczeniu wnętrza, został ponownie konsekrowany w 1991 r. przez ks. bpa Władysława Kiernickiego. Przez kilka lat duszpasterzem był ks. Julian Musiał, saletyn z Krakowa, obsługujący też parafie w Busku, Olesku i Brodach. Od niedawna jest tu ksiądz narodowości ukraińskiej, zastępowany sporadycznie przez ks. Kazimierza Kwiatkowskiego z Wójcic k. Nysy.
(T.K.)