Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

TARNOPOL

Położenie. Miasto wojewódzkie, położone na wys. 334 m n.p.m., nad Seretem, który po stronie płn.-zach. miasta tworzy staw długości 4 km i szerokości 500–800 m. Węzeł kolejowy na linii Lwów–Podwołoczyska, odgałęzienia w kier. Zbaraża, Brzeżan i Czortkowa. W r. 1808 liczył ok. 7000 mieszkańców, w 1880 r. – 26 tys., przed II wojną 44 tys. (w tym ok. 36% rzym.kat., 26% gr.kat. i 37% mojż.). Tarnopol był centrum gospodarczym Podola polskiego. Prowadzono tu handel bydłem i ziemiopłodami, działały fabryki wyrobów cukierniczych, kredy, mydła, octu, wódek i likierów, maszyn rolniczych, cementu. W okresie międzywojennym istniało tu kilka gimnazjów męskich i żeńskich (państw. i pryw.), dwie szkoły zawodowe (przemysłowa i handlowa) oraz męskie seminarium nauczycielskie. W okresie tym wychodził w Tarnopolu tygodnik „Głos Polski”, znaną placówką kulturalną było regionalne Muzeum Podolskie (powstałe w 1907 r. staraniem Stanisława Srokowskiego).
Historia. Miasto założył w 1540 r. hetman Jan Tarnowski, na mocy przywileju danego przez króla Zygmunta I (w miejscu niezamieszkałym, zwanym Soplicze), dla zabezpieczenia okolicznej ludności podczas najazdów nieprzyjacielskich. Król uwolnił powstające miasto od podatków i wszelkich powinności na lat 15 i mianował dziedzicznym wójtem Jakuba Budzanowskiego. Już w 1544 r. Tarnopol znalazł się w niebezpieczeństwie z powodu zbliżania się Tatarów. Miasto uratował hetman Tarnowski, który w porę przybył z odsieczą. Dla zabezpieczenia miasta na przyszłość hetman wybudował zamek i przystąpił do wznoszenia obwałowań. W 1548 r. król odnowił przywilej lokacyjny, nadając Tarnopolowi prawo magdeburskie i ustalając targi tygodniowe oraz 3 jarmarki roczne. W 1550 r. Tarnowski wydał dokument, w którym szczegółowo określił prawa i obowiązki mieszkańców, a Zygmunt August – by pomóc budującemu się miastu – dał jego dziedzicowi przywilej na pobieranie cła od przejeżdżających tędy kupców. Syn hetmana, Jan Krzysztof, wzmocnił warownię – miało to duże znaczenie dla obronności tej części kraju, co król Zygmunt August wynagrodził w 1566 r. przyznając miastu prawo składu towarów, jakie posiadał Lwów. Przywilej ten przyczynił się bardzo do rozwoju Tarnopola. W rynku wybudowano wówczas budynek (dawno już nieistniejący) przeznaczony na skład towarów i na kramy.
Po śmierci Jana Krzysztofa, ostatniego z linii Amor-Tarnowskich, miasto przeszło w ręce jego zięcia księcia Konstantego Ostrogskiego. W 1574 r. król Henryk Walezy potwierdził przywileje miastu, należącemu już do dzieci Konstantego i Zofii Ostrogskich. Pod koniec wieku Tatarzy dwukrotnie oblegali Tarnopol, ale w r.1575 uratował go Jakub Niezabitowski z garstką rycerzy, zaś w r.1589 nieprzyjaciel odstąpił od oblężenia po bitwie pod Baworowem.
W 1621 r. Tarnopol przeszedł (drogą małżeństwa z Katarzyną Ostrogską) na Tomasza Zamojskiego, który podejmował na zamku królewicza Władysława, wracającego spod Chocimia. Zasługą Zamojskiego było erygowanie parafii rzym.kat., a kościół zapewne przezeń fundowany został rozebrany w 2. poł. XIX w. z powodu spękania murów. Podczas wojen kozackich miasto i zamek zostały złupione i spalone. W r.1667, w czasie kolejnego najazdu Tatarów, Tarnopol ocalał dzięki Stanisławowi Koniecpolskiemu, który stanął tu z 7 chorągwiami. Zamek odbudowany w 1672 r. przez nowego właściciela, Aleksandra Koniecpolskiego, już w 1675 r. został zajęty przez wojska tureckie i spalony, a jego baszty wysadzono w powietrze.
Tarnopol był przedmiotem długiego sporu własnościowego między Marią Kazimierą, wdową po Janie Zamojskim, a Koniecpolskim. Spór rozstrzygnął ostatecznie na korzyść Marii Kazimiery trybunał lubelski w 1690 r. Maria Kazimiera (już jako Sobieska) po raz kolejny odbudowała zamek, przywracając mu pierwotny wygląd, który zachował przez cały XVIII wiek. Po śmierci królewicza Jakuba Sobieskiego, który odziedziczył Tarnopol po matce, miasto przeszło na własność Antoniego Potockiego. Jego spadkobiercy wyrobili u króla Augusta II w 1724 r. przywilej na jeszcze jeden jarmark roczny – na św. Annę. Był to głośny jarmark koński, na który zjeżdżano nawet z odległych okolic. Na początku XVIII w., w czasie wojny północnej, Tarnopol był zajęty przez wojska rosyjskie, zaś po raz drugi po śmierci Augusta II. W 1740 r. Józef Potocki, aby ułatwić miastu podniesienie się po zniszczeniach wojennych, nadał ludności żydowskiej znaczne uprawnienia. Następny raz miasto ucierpiało podczas konfederacji barskiej, kiedy przechodziło kolejno w ręce walczących stron. W 1770 r. spustoszyła je zaraza. Po Potockich Tarnopol przeszedł na własność Franciszka Korytowskiego, który na pocz. XIX w. przekształcił zamek w rezydencję pałacową.
Od r.1772 Tarnopol znalazł się w zaborze austriackim, ale w 1809 r. Austria odstąpiła Rosji część Podola, która pozostała w rosyjskim posiadaniu do Kongresu Wiedeńskiego w 1815 r. Carski wielkorządca, rezydujący w Tarnopolu I.A. Theyls, odnowił stary budynek zamkowy i urządził w nim „kasyno tańcujące”, sale gry i wyprawiał tu bale. W 1832 r. pożar zniszczył miasto, ale nie powstrzymał jego rozwoju. Ostatnim właścicielem Tarnopola był Tadeusz Turkułł, a w 1843 r. gmina wykupiła miasto z jego rąk. W czasie I wojny światowej i podczas wojny 1920 r. Tarnopol palony i łupiony przez Rosjan i bolszewików poniósł duże straty.
W XIX w. jezuici prowadzili w Tarnopolu konwikt dla młodzieży męskiej, przeniesiony z końcem stulecia do Bąkowic (zob. Chyrów).
W Tarnopolu urodzili się: Aleksander Bruckner (1856–1939), filolog polski, slawista, historyk kultury; w l. 1878–81 docent na Uniw. Lwowskim, 1881–1924 profesor języków i literatur słowiańskich na Uniw. Berlińskim. Franciszek Kleeberg (1888–1941), gen. bryg. WP; podczas kampanii wrześniowej dowódca grupy operacyjnej „Polesie”, dowódca w bitwie pod Kockiem; zmarł w obozie jenieckim. Kazimierz Pużak (1883–1950), działacz socjalistyczny, poseł na Sejm RP; podczas II wojny delegat rządu londyńskiego, sądzony w tzw. „procesie szesnastu”, zmarł w więzieniu w Rawiczu. Kazimierz Ajdukiewicz (1890–1963), filozof zajmujący się logiką, semantyczną teorią języka i metodologią nauk. W l. 1928–39 profesor Uniw. Jana Kazimierza we Lwowie, 1945–55 w Poznaniu (1948–52 rektor), 1954–61 w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN w Warszawie.
Zabytki. Kościół oo. Dominikanów, fundowany przez Józefa Potockiego w 1749 r., uważany za dzieło architekta Jana de Witte. Fasada dwuwieżowa z charakterystycznymi hełmami wież, zwężającymi się ostrosłupowo w kilku kondygnacjach. Wnętrze trójnawowe, z nawą główną w kształcie wydłużonej elipsy, ozdobione freskami St. Stroińskiego (ukończ. w r.1777, historia zakonu dominikańskiego z Triumfem św. Wincentego i portrety przeorów). Na filarze przy prezbiterium nagrobek Józefa Potockiego. W ołtarzu lewej nawy znajdował się obraz M.B. Różańcowej o dużej wartości artystycznej. Do kościoła przylegał współczesny mu budynek klasztorny (w r.1820 władze austriackie wydaliły stąd dominikanów, a kościół i klasztor dostały się jezuitom. W r.1910 dominikanie odkupili je i odrestaurowali. Opuścili je ponownie po II wojnie). Obecnie zamieniony na cerkiew grekokatolicką.
Kościół parafialny w stylu romańsko-gotyckim, wybudowany przez arch. Teodora Talowskiego, został wysadzony w powietrze w okresie rządów Chruszczowa. Na jego miejscu postawiono dom towarowy. Kościół pojezuicki, przebudowany na fabrykę, zatracił cechy budowli sakralnej. Na cmentarzu kaplica pw. Zmartwychwstania Pańskiego, w. XIX.
Cerkiew parafialna pw. św. Krzyża z końca XVI w., jednonawowa, z wysoką wieżą z ostrosłupowym hełmem. Cerkiew parafialna pw. Narodzenia Chrystusa Pana z 1. poł. XVII w., zbudowana z kamienia, na planie krzyża, zniekształcona przez późniejsze przeróbki. Cerkiew pobazyliańska z pocz. XIX w. na przedmieściu mikulinieckim, z cechami stylowymi późnego klasycyzmu i trzema bizantyńskimi kopułami. Obok dzwonnica w stylu romańskim z 1837 r.
Bóżnica z 2. poł. XVII w., warowna, na rzucie prostokąta, z ostrołukowymi oknami i renesansową attyką. Bóżnica z 1813 r., zbudowana z kamienia. Posiadała jeden z najbogatszych na ziemiach polskich zbiorów ksiąg żydowskich.
Stary cmentarz rzym.kat. z nagrobkami z XVII–XVIII w. Stary cmentarz żydowski.
Zamek położony po stronie płn.zach. miasta, na wzniesieniu, opadającym ku stawowi. Z pozostałych stron był niegdyś otoczony fosą i podmurowanymi wałami, z basztami na narożnikach, zniesionymi z pocz. XIX w. Główny budynek zamkowy, tzw. „stary zamek”, budowany i rozbudowywany od XVI w., z pocz. XIX w. przebudowano na pałac, zaś po kilkudziesięciu latach wykupiony przez Austriaków, zamieniony na koszary. Po zniszczeniach w czasie I wojnie światowej został odbudowany dla 54. p.p. Strzelców Kresowych. Budynek ten ma od strony miasta 2 kondygnacje, od strony stawu – 4 (2 piętra kazamat z dawnych fortyfikacji). Obok niego wzniesiono na pocz. XIX w. „nowy zamek” – czworoboczny pałac z dziedzińcem, obecnie w ruinie. Na wjeździe z miasta do zamku znajduje się monumentalna brama kamienna z pocz. XIX w. z dwoma pylonami w stylu „egipskim”, ozdobiona herbami.
Czasy obecne. W 1990 r. została prawnie zarejestrowana parafia rzymsko-katolicka, której oddano w użytkowanie kaplicę cmentarną z całkowicie ogołoconym wnętrzem. Kaplica rekonsekrowana w 1991 r. pomieścić może na stojąco ok. 200 osób. Czynione są starania o pozyskanie placu pod budowę nowego kościoła – na razie bezskuteczne. Duszpasterzem wspólnoty rzym.kat. był przez przez dłuższy czas dojeżdżający z Buczacza ks. prałat Ludwik Rutyna. Potem proboszczem był tu ks. Alfons Górowski (przeszedł do Kołomyi), a obecnie jest nim ks. Andrzej Malig, zaś wikarym ks. Andrzej Machowski.
Od 1989 r. działa w Tarnopolu Tow. Oświaty i Kultury Polskiej – liczba członków wynosi ok. 300 (przy liczbie Polaków rzędu 1200 osób), prezesem jest dr Henryk Stroński. Istnieje również gniazdo „Sokoła”, pozostające w kontakcie z „Sokołem” krakowskim.