Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

KRAKOWIEC

Położenie. Miasteczko w pow. jaworowskim, woj. lwowskim, o 19 km na zach. od Jaworowa i 18 km na płn. od Mościsk. Położony nad rzeczką Szkłem, na wys. 215 m n.p.m. W latach międzywojennych liczył ok. 1400 mieszkańców. Ludność trudniła się głównie handlem.
Historia. Pierwotnie wchodził w skład dóbr królewskich i należał do starostwa przemyskiego. W 1. poł. XV w. dostał się Fredrom – wedle jednej wersji – z nadania Władysława Jagiełły w r.1423, wedle innej – jako zastaw od Tarnawskich w 1435 r. Status miasta na prawie magdeburskim otrzymał Krakowiec w 1425 r. W r.1466 Andrzej (Indrych) Fredro nabył tamtejsze wójtostwo. Parafia rzym.-kat została zapewne erygowana równocześnie z założeniem miasta. Kolejno było tam kilka kościołów drewnianych, a jeden z nich ufundował w XVI w. Stanisław Fredro, który później zamienił go na zbór kalwiński, a znajdujące się w nim obrazy kazał spalić. Katolicy przenieśli wtedy swoje nabożeństwa do kaplicy w pobliskiej Gnojnicy, później jednak wybudowano dla nich nowy kościół.
W posiadaniu Fredrów pozostawał Krakowiec przez cały prawie w. XVI, a ostatni właściciel z tej rodziny nosił przydomek Krakowiecki. Pod koniec tego wieku właścicielem został Aleksander Ostrogski, który ok. 1590 r. miał zbudować w Krakowcu zamek (o dalszych losach tej budowli nic nie wiadomo). W r.1604 nastąpiła rekatolicyzacja Krakowca, a wdowa po A. Ostrogskim na nowo uposażyła parafię. W 1721 r. kościół krakowiecki spalił się i przez dłuższy czas msze odprawiane były w spichrzu.
Od Ostrogskich dobra krakowieckie przeszły do Bełżeckich, a następnie – przez małżeństwo – na okres trzech pokoleń znalazły się w posiadaniu Cetnerów. Staraniem pierwszego właściciela z tej rodziny, Ignacego, odbudowano spalony drewniany kościół, niedługo jednak strawiony przez kolejny pożar. Wówczas Cetnerowie wystawili pierwszy murowany kościół, ukończony w roku 1724 (istniał jeszcze w 1782 r.). W czasie gdy właścicielem był Ignacy Cetner (z żoną Ludwiką z Potockich), Krakowiec osiągnął duży rozgłos dzięki założonemu przezeń, parkowi krajobrazowemu z rzadkimi okazami drzew i kwiatów, sprowadzonych z zagranicy. Realizację tego dzieła powierzył Cetner znanemu projektantowi ogrodów, Franciszkowi Tacher de la Pagerie. Ignacy Cetner był także fundatorem nowego kościoła. Nie wiadomo natomiast, czy pałac krakowiecki został wybudowany przez niego, czy już wcześniej.
Po śmierci Ignacego dobra krakowieckie odziedziczyła jego jedyna córka Anna, zamężna (po raz czwarty) z ks. Karolem Lotaryńskim d’Elboeuf et Lambesc. Nie mieszkała ona w Krakowcu, a całe wyposażenie pałacu, obrazy i książki, porozdawała. Natomiast zasłużyła się założeniem szpitalika dla tamtejszych włościan. Po bezpotomnej śmierci Anny w 1814 r. dobra przeszły na Leona Potockiego, który w 1845 r. sprzedał je Adamowi Lubomirskiemu, a ten w r.1890 odsprzedał cały klucz krakowiecki Kazimierzowi Łubieńskiemu. Ostatnią właścicielką była do września 1939 r. jego córka Wiktoria Franciszkowa Morawska.
Zabytki. Kościół parafialny pw. św. Jakuba Apostoła, fundowany przez Ignacego Cetnera, zbudowany w l. 1785–87, neoklasyczny, na prostym salowym rzucie, zamknięty trójboczną absydą, z kolumnowym portykiem na fasadzie frontowej. Po bokach znajdowały się pomieszczenia zakrystii i skarbca z loggiami dla kolatorów na piętrze. Kościół uważany był za rzadki w Galicji przykład ambitnej neoklasycznej architektury sakralnej. Na początku XIX w. zakupiono dla niego ołtarz główny z kościoła oo. jezuitów w Przemyślu, wykonany w l.1771–72 przez Stefana Grodzickiego (snycerka), z obrazem wizji św. Ignacego Loyoli. Było ponadto 6 bocznych ołtarzy, a w nich m.in. cudowny obraz Matki Boskiej oraz alegoryczny obraz MB z orłem polskim i klęczącym rycerzem. We wrześniu 1939 r. wypaliło się całe wnętrze kościoła z wyposażeniem.
Pozostałości pałacu z XVIII w. Pierwotnie składał się on z głównego budynku i dwóch parterowych oficyn. Główny budynek rozebrano w 1835 r., a domem mieszkalnym właścicieli, aż do końca istnienia dworu, stała się jedna z oficyn. Otaczający pałac 60-morgowy park krajobrazowy dotrwał w stanie zaniedbania do II wojny światowej.
Stan obecny. W 1958 r. kościół gruntownie przebudowano na fabrykę maszyn, która czynna jest do dziś. Wnętrze podzielono na kilka kondygnacji, zburzono portyk i sygnaturkę. W zakrystii i skarbcu pomieszczono klatki schodowe, za absydą dostawiono kotłownię.
Do pozbawionej świątyni grupy wiernych dojeżdża obecnie ksiądz z Mościsk.
(M.T.)