Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

STRYJ

Położenie. Miasto powiatowe w wojew. stanisławowskim, położone w odległości 75 km od Lwowa, nad rzeką Stryj, na wys. 301 m n.p.m. Węzeł kolejowy linii Lwów–Ławoczne (–Zakarpacie–Węgry), Stanisławów–Sambor oraz trzech linii lokalnych. W latach międzywojennych Stryj liczył 35 tys. mieszkańców, w tym ok. 35% Polaków, 26% Rusinów, 37% Żydów i 2% Niemców. Znaczną część ludności stanowili kolejarze i wojsko (stacjonowało tu kilka jednostek wojskowych). Nieźle rozwinięty był przemysł, działały zakłady budowy i remontu urządzeń wiertniczych (Perkinsa), trzy odlewnie metali (w tym Wersteina), warsztaty produkcji i remontu kotłów i zbiorników, wytwórnia sprzętu domowego oraz usługi samochodowe (Horodyskiego), sześć młynów mechanicznych, cztery tartaki, fabryka mydła i inne. Wychodziły trzy czasopisma lokalne, w tym „Dziennik Stryjski”. Czynnych było kilka klubów sportowych. Stryj stanowił bazę turystyczną dla Bieszczadów Wschodnich i zachodnich Gorganów (zob. CL 3/97).
Historia. Stryj wchodził w skład królewszczyzn jako starostwo niegrodowe. Wg podania zalążkiem miasta miała być pustelnia, wokół której powstała osada. Najdawniejsza wzmianka o Stryju pochodzi z r.1396 i dowodzi istnienia już w tym czasie parafii i kościoła parafialnego. Data założenia miasta nie jest znana. W 1403 r. król Jagiełło nadał je swemu bratu, Świdrygielle, który jednak nadania nie przyjął. Wkrótce potem miasto musiało ulec zniszczeniu, skoro w roku 1431 król wydał przywilej zezwalający walecznemu rycerzowi Zaklice zwanemu inaczej Tarło ze Szczekarzewic, by na nowo miasto osadził na prawie niemieckim. Król uwolnił mieszkańców na lat 10 od czynszów i podatków, ustanowił targi tygodniowe i dwa roczne. Zezwolił także na używanie tych samych co we Lwowie miar i wag. Rycerz Zaklika był pierwszym starostą stryjskim, po nim przejęli go synowie Jakub i Mikołaj. Król Kazimierz Jagiellończyk potwierdził w 1460 r. nadania prawa magdeburskiego i podniósł Stryj do rzędu niezależnych grodów, podległych sądownictwu wójta, odpowiedzialnego jedynie przed sądem królewskim. Sprzyjało to rozwojowi miasta leżącego na szlaku handlowym na Węgry. Rozkwitło ono pod rządami kolejnych starostów: Jurszy z Chodorostawu, Andrzeja Ossolińskiego oraz Paniowskich: Szczęsnego i jego synów – do końca lat 40. XVI w. Zapewne za czasów tych ostatnich wybudowany został zamek. W 1527 r. Zygmunt I zniósł sąd grodzki w Stryju, który na nowo stał się zwykłą królewszczyzną. Pociągnęło to za sobą powolny upadek miasta. Dla podratowania go Zygmunt August w 1549 r. potwierdził przywilej Kazimierza Jagiellończyka, zwalniający Stryj od myt i ceł targowych.
Po Paniowskich starostwo otrzymał Andrzej Barzy z Odnowa, a następnie hetman Jan Tarnowski, który wzmocnił zamek sprowadzonymi ze Lwowa armatami. Po Janie i jego synu Janie Krzysztofie Tarnowskim (do 1567) starostami byli: Stanisław Starzechowski, Mikołaj Sieniawski, a od r. 1548 Hieronim Filipowski. W 1588 r. Zygmunt III nadał starostwo Andrzejowi Tęczyńskiemu. Sporządzono wtedy inwentarz zamku, a z opisu wynika, że był on okazały: liczył 61 pokoi, 3 kuchnie i piekarnię, otaczały go mury z 6 basztami i fosa z mostem zwodzonym. Syn Andrzeja, Gabriel Tęczyński, był starostą od 1595 r.
Na przełomie XVI/XVII w. dwukrotne pożary zniszczyły większą część miasta. By pomóc przy odbudowie, Zygmunt III uwolnił poszkodowanych od podatków na 4 lata. W l. 1620 i 1625 pustoszyli miasto Tatarzy. Starostami byli wtedy Koniecpolscy, Stanisław, a po nim Krzysztof – ten był fundatorem pierwszego murowanego kościoła parafialnego pw. Narodzenia NP Marii (1624 r.). W tym czasie było w Stryju pięć cerkwi – Koniecpolski wyjednał dla nich u króla Jana Kazimierza w r.1650 przywileje. Otaczał też opieką ludność żydowską, która pozostawała w konflikcie z mieszczanami z powodu przywilejów, nadanych jej przez Stefana Batorego w latach 1576 i 1577. Mieszczanie uzyskali od króla zakaz osiedlania się Żydów w Stryju, jednak dzięki protekcji Koniecpolskiego nie doszło do opuszczenia przez nich miasta. W XVII w. mieli tu Żydzi synagogę i dwie bóżnice.
Ludność Stryja zajmowała się handlem i rzemiosłem. Handlowano winem węgierskim, napitkami miejscowej produkcji (wódką, piwem, miodem), solą, tkaninami, końmi. Miasto posiadało składy win i sukiennice. Rzemiosło było dobrze rozwinięte: w 1635 r. istniało 6 cechów: szewski, garncarski, krawiecki, kuśnierski, tkacki i kowalsko-ślusarski. Cios rzemiosłu stryjskiemu zadał rok 1648 i następne: wojny kozackie, głód i zaraza. Zniszczona została większość miasta i przedmieścia (200 domów na 362). W r.1657 założył tu swoją kwaterę Franciszek Rakoczy i tu przyjmował poselstwo Lwowa.
W latach następnych, za starostwa Jana Sobieskiego, miasto zaczęło pomału podnosić się z upadku. Powstał wtedy klasztor franciszkanów przy istniejącym już w XVI w. kościele św. Marii Magdaleny. Sobieskiemu udało się zakończyć konflikt między ludnością chrześcijańską i żydowską, w r.1670 zrównano mieszczan i Żydów w prawach i obowiązkach. W 1672 r. podczas napadu Tatarów miasto znowu uległo zniszczeniu przez pożar. W r.1696 miasto bardzo ucierpiało z powodu ogromnego wylewu rzeki, a poszkodowani mieszkańcy odwołali się od płacenia podatków i zapożyczali się u okolicznej szlachty, zastawiali grunty i domy. Na przełomie XVII/XVIII w. miasto nękały ciągłe przemarsze wojsk, ponawiające się pożary i morowa zaraza. Po śmierci Jana III starostwo stryjskie dostała Maria Kazimiera jako uposażenie wdowie, a starostą był wtedy Mikołaj Żebrowski. Po nim nastąpili Sieniawscy: Andrzej Mikołaj i jego żona Elżbieta. W 1730 r. starostą został Stanisław Poniatowski, który w r.1754 zrzekł się go na rzecz swego syna, Stanisława Augusta, późniejszego króla. Ten był ostatnim starostą stryjskim doby przedrozbiorowej.
W I. poł XVIII w. miasto znów zaczęło się trochę podnosić, ale w 1743 r. dużą jego część zniszczył pożar. Kolejna klęska pożaru wydarzyła się w 1772 r. – spłonął wtedy stary kościół parafialny. Austriacy po zajęciu Stryja zlikwidowali klasztor franciszkanów, zamieniając budynek na szpital garnizonowy, a kościół oddając na cerkiew. Za czasów austriackich rozebrany został zamek, a z materiału uzyskanego z rozbiórki zbudowano koszary. Po całym założeniu zamkowym pozostały tylko ślady wałów. W roku 1824 znowu paliło się miasto, lecz największy w historii Stryja pożar wybuchł w 1886 r. i zniszczył prawie całkowicie zabudowę miejską. Spalił się świeżo odbudowany kościół parafialny, zbór ewangelicki, synagoga i bóżnice. Po pożarze przystąpiono do odbudowy miasta, regulując przy tej okazji ulice i przestrzegając krycia domów ogniotrwałymi dachami.
W Styju urodzili się: pisarz i poeta Kornel Makuszyński (1884–1953); generał WP, legionista Józef Kustroń (1892–1939); kompozytor-dodekafonista Józef Koffler (1896–1941); współczesny pisarz amerykański Louis Begley (Ludwik Begleiter, ur. 1933). Stryjskie gimnazum ukończyli K. Makuszyński, poeta Kazimierz Wierzyński, pisarz Stanisław Wasylewski, reżyser Wilam Horzyca.
Zabytki. Kościół parafialny pw. Narodzenia NP Marii, neoromański, z jedną wieżą, wybudowany na przełomie XIX/XX w., na miejscu spalonego. Wewnątrz neogotycki ołtarz i ambona z białego alabastru, rzeźbione. W głównym ołtarzu obraz tronującej Matki Boskiej, pędzla krakowskiego malarza Floriana Cynka, słynący łaskami i oczekujący na koronację. Z dawnego kościoła ocalał drewniany krucyfiks, otoczony kultem. Greckokatolicka cerkiew w dzielnicy Łany.
Budynek „Sokoła”, oddany do użytku w roku 1914. Ozdobą jego sali teatralnej była wierna kopia kurtyny Henryka Siemiradzkiego z teatru krakowskiego.
Pomnik 200 żołnierzy, pochodzących ze Stryja, poległych w 1859 r. pod Solferino i Magentą, wzniesiony za czasów austriackich przez oficerów stacjonującego tu pułku.
Czasy obecne. Kościół parafialny, okupowany w 1945 r. przez grupę tercjarzy franciszkańskich, broniących go przed zamknięciem, pozostał otwarty i wierni mogli się gromadzić w nim na wspólną modlitwę. Ksiądz mógł odprawiać mszę św. raz do roku, na Wielkanoc. Wierni dbali o utrzymanie kościoła w dobrym stanie, a osobą szczególnie w tym zasłużoną była p. Julia Kapko. Od 1991 r. Stryj ma stałego proboszcza – jest nim ks. kanonik Jan Nikiel. W parafii pracują ss. józefitki. W r.1996 parafia obchodziła 600-lecie istnienia i przy tej okazji kościół został podniesiony do rangi sanktuarium MB Piastunki Ludzkich Nadziei. Stary cmentarz miejski został zniwelowany i zamieniony na plac zabaw dla dzieci.
W Stryju istnieje oddział Tow. Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej. W szkole odbywają się fakultatywne lekcje języka polskiego.