Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

HUSIATYN

Położenie. Miasto położone po obu brzegach Zbrucza. Część prawobrzeżna po 1918 r. należała do pow. kopyczynieckiego, w woj. tarnopolskim, lewobrzeżna do ZSRR (wcześniej do Rosji). Najwyższy punkt ma wysokość 311 m n.p.m. Końcowa stacja kolejowa linii Stanisławów–Husiatyn. W okresie międzywojennym liczył ponad 2000 mieszkańców. Ludność żyła z handlu i pracy w miejscowych kamieniołomach i cegielni.
Historia. Pierwotnie wieś, należąca do dóbr królewskich. W 1559 r. królowa Bona dokonała zamiany z Janem Świerszczem z Olchowic, dając mu Husiatyn za jego wieś dziedziczną, Manikowce. Zygmunt August nadał wtedy Husiatynowi prawo magdeburskie z 3 jarmarkami rocznie. Świercz wybudował tam pierwszy, drewniany zamek. Data erekcji parafii rzymskokatolickiej nieznana. W 1574 r. przeszedł w ręce Kalinowskich. W 1594 r. watażka kozacki, Semen Nalewajko najechał Husiatyn, zdobył i spalił miasto i zamek. Marcin Kalinowski podźwignął Husiatyn ze zniszczeń, wzmocnił mury miejskie, zbudował murowany zamek oraz ufundował murowany kościół i klasztor bernardynom, osadzonym tam w 1610 r. W czasie wojen kozackich i tureckich w Husiatynie zatrzymywali się królowie: Władysław IV i Jan Kazimierz, a miasto było wielokrotnie oblegane i niszczone. Na mocy traktatu buczackiego zostało oddane Turkom. Wyswobodził je Jędrzej Potocki podczas wyprawy wiedeńskiej Jana III Sobieskiego. Po bezpotomnej śmierci w 1729 r. ostatniej z Kalinowskich, Heleny Morsztynowej, zgodnie z jej testamentem Husiatyn przeszedł w posiadanie Potockich i w ten sposób wszedł w skład jednej z bajecznych fortun kresowych. Po rozbiorach część prawobrzeżna miasta znalazła się w Galicji, część lewobrzeżna w rosyjskiej guberni podolskiej. W 1819 r. część lewobrzeżna przeszła na własność Łabędzkich, następnie Żelskich i Moderowskich. Właścicielami części prawobrzeżnej po 1819 r. byli Zabielscy, po nich Gołuchowscy. Szczególnie dobrym administratorem dóbr husiatyńskich był Agenor Gołuchowski, marszałek krajowy Galicji, któremu miasto zawdzięczało budowę szpitala i rozbudowę bardzo zaniedbanej sieci dróg. Po A. Gołuchowskim została w Husiatynie bogata biblioteka i dzieła sztuki, które uległy zniszczeniu w czasie I wojny światowej. W XIX w. mieszkańcy galicyjskiej części miasta trudnili się szewstwem, tkactwem (samodziały na odzież chłopską), kuśnierstwem i wyrobem narzędzi gospodarczych, istniała tu fabryka wyrobów powroźniczych. Do 1872 r. Husiatyn był ważnym ośrodkiem handlowym, ale po otwarciu kolei z Tarnopola do Podwołoczysk stracił na znaczeniu. Odzyskał je częściowo po wybudowaniu linii kolejowej ze Stanisławowa w latach 1880.
Zabytki. Kościół pod wezwaniem Narodzenia NPMarii i klasztor oo. bernardynów, fundacji Kalinowskich, ukończone w 1625 r., częściowo zniszczone w 1648 r., opuszczone w 1660 r. wobec zagrożenia tureckiego. W 1690 r. bernardyni powrócili do częściowo zrujnowanego kościoła i klasztoru, odbudowanych dzięki Sieniawskim. Po I rozbiorze w 1785 r. klasztor uległ kasacie. Kościół zamieniono na parafialny, a budynek klasztorny na plebanię i urzędy miejskie. W 1838 r., arcybiskup Bolesław Twardowski przywrócił kościół i klasztor bernardynom, którzy ponownie opuścili je w 1946 r. W kościele znajdował się cudami słynący obraz Matki Boskiej, szkoły włoskiej, dar Kalinowskich sprzed 1648 r.
Zamek zbudowany ok. 1630 r. w miejscu pierwotnego drewnianego, na planie kwadratu, z budynkiem mieszkalnym, otoczonym murami z czterema okrągłymi basztami w narożnikach. Do pocz. XVIII w. służył Kalinowskim za mieszkanie, później opuszczony popadł w ruinę. W II połowie XIX w. został sprzedany miejscowemu rabinowi-cudotwórcy, który wybudował tu swój pałac, zniszczony podczas I wojny światowej. W okresie międzywojennym po zamku pozostały już tylko resztki murów obwodowych i baszt, a w podziemiach piwnice.
Ponadto były w Husiatynie: cerkiew parafialna, XV–XVII w., bóżnica z 1 poł. XVII w., z kamienia i cegły, na rzucie prostokąta, z ostrołukowymi oknami i attyką. Ratusz z 1. poł. XVII w. (jego sklepione piwnice służyły za składy kupieckie). Bardzo zniszczony podczas I wojny światowej. Poza miastem ruiny pałacu Gołuchowskich z XIX w.
Czasy obecne. Kościół oddany do kultu w 1990 r., bardzo zniszczony. Dojeżdżają o. Wirgiliusz Pustkowski i o. Paschalis Niemczenko, berbardyni ze Zbaraża.
(M.T.)