Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

RADZIECHÓW

Położenie. Miasto powiatowe w północnej części woj. tarnopolskiego (obecnie w woj. lwowskim), blisko granicy Wołynia, komunikacyjnie powiązane linią kolejową ze Lwowem (odl. ok. 80 km, przez Kamionkę Strumiłową). Geograficznie leży, podobnie jak Lwów, na linii głównego europejskiego działu wód na wys. 240 m n.p.m., przy skraju niziny nadbużańskiej, ale za pośrednictwem Potoku Radziechowskiego (dopływu Styru) związany ze zlewiskiem Morza Czarnego.
W okresie międzywojennym Radziechów liczył ok. 5500 mieszkańców, w tym 1000 Polaków, reszta to Rusini i Żydzi.
Historia. Pierwsza wzmianka o Radziechowie pochodzi z 1493 r., kiedy to wymieniony został jako dzierżawa Jana Łaszcza (herbu Prawdzic), z ziemi bełskiej. Od Łaszczów około 1720 r. nabył Radziechów Wilhelm Mier, pochodzenia szkockiego, pozostający na służbie u Augusta II Sasa. Wraz z Mierem przybył do Polski jego krewny Ross of Thorton, dając początek radziechowskiemu rodowi Rossów, z którego wyszło wiele zasłużonych dla kraju osób. Po śmierci Wilhelma Miera Radziechów odziedziczył jego syn Józef, który otrzymane po ojcu dobra znacznie pomnożył. Około roku 1775 wzniósł tam klasycystyczny pałac z rozległym parkiem, wystarał się o ustanowienie rzymskokatolickiej parafii (przeniesionej z pobliskiego Stanina) i ufundował murowany kościół p.w. Niepokalanego Poczęcia NMP. Syn Józefa, Wojciech Mier (zapomniany dziś poeta doby klasycyzmu), odziedziczył po nim Busk, a córka Agnieszka, żona Feliksa Kazimierza Miera, otrzymala Radziechów i w ten sposób dobra radziechowskie pozostały w rodzinie. Feliks K. Mier, bibliofil, austriacki dyplomata zgromadził pokaźny zbiór książek, dając początek tzw. Bibliotece Radziechowskiej. Po roku 1874, drogą małżeństwa, Radziechów wraz z innymi majątkami przeszedł w posiadanie Badenich; w tych czasach miasteczko wiele zyskało. Stanisław Marcin Badenii, marszałek Sejmu Krajowego, wystawił na przełomie XIX/XX w. kilka budynków użyteczności publicznej (gmach starostwa, budynek „Sokoła”, ochronka), mieszkania dla urzędników, dokonał przebudowy pałacu, założył piękne skwery (stąd, Radziechów nazywano miastem-ogrodem); stanęła też okazała neogotycka kaplica grobowa (poprzednich właścicieli dóbr chowano w podziemiach kościoła). Duże znaczenie dla rozwoju miasteczka miało otwarcie w 1909 r. linii kolejowej Lwów–Stojanów, a w 1911 r. ustanowienie starostwa. Najstarszy syn marszałka, Stanisław Henryk Badeni, do II wojny światowej kontynuował jego działania: za jego czasów postawiono elektrownię, otwarto pierwsze w Radziechowie gimnazjum (udostępnił mu bezinteresownie jedno skrzydło pałacu i stale materialnie wspierał). Dochody z wielkiej rodzinnej fortuny obracał ze znawstwem na cele kulturalne, m.in. założonemu przez siebie Naukowemu Instytutowi Katolickiemu w Krakowie przekazał kamienicę stojącą u zbiegu ulic Sławkowskiej i Pijarskiej wraz z liczącym około 5 tysięcy tomów Księgozbiorem Radziechowskim (w roku 1960, po zlikwidowaniu tego Instytutu przez władze, Bibliotekę Radziechowską, bardzo już uszczuploną – około 2,5 tys. tomów – włączono jako odrębną część, z własnym ekslibrisem, do zbiorów Miejskiej Biblioteki Publicznej w Krakowie).
Oprócz kościoła rzymskokatolickiego, była w Radziechowie cerkiew grekokatolicka zbudowana w 1711 r. (spaliła się w 1915, potem postawiono nową). Synagogę wzniesiono w 1868 r. Oprócz 3 szkół powszechnych było gimnazjum, gmach „Sokoła” (a w nim kino i biblioteka), obok tereny sportowe.
W 1930 r. wikarym radziechowskiej parafii był ks. Stanisław Frankl, później ostatni rektor Seminarium Duchownego we Lwowie (patrz: W. Szetelnicki „Zapomniany lwowski bohater”, Rzym 1983).
Z Radziechowa pochodziło kilku wybitnych przedstawicieli rodziny Badenich: Stanisław Marcin (1850–1912), marszałek krajowy; jego synowie: Stanisław Henryk (1877–1943), mecenas kultury; ks. Henryk (1883–1943), dziekan lwowskiej Kapituły Metropolitalnej; Stefan (1885–1961), pisarz, publicysta, właściciel Koropca k. Monasterzysk.
Ponadto pochodzili z Radziechowa: Juliusz Ross, wybitny krakowski historyk sztuki; Józef Arkusz, twórca ok. 100 filmów przyrodniczych; Eugeniusz Kotowski, współtwórca filmów o „Bolku i Lolku”.
Czasy obecne. Kościół, a także pałac Mierów i Badenich zostały zburzone przez sowieckich okupantów, niektóre inne obiekty gruntownie przebudowano.
W Radziechowie i okolicy pozostało niewielu Polaków, rodziny są mieszane. Ks. Kazimierz Kwiatkowski, proboszcz w pobliskim Łopatynie wraz z garstką wiernych, podjął starania o zbudowanie w Radziechowie kaplicy rzymskokatolickiej.
(T.K.)