Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

CZORTKÓW

Położenie. Miasto powiatowe w woj. tarnopolskim, węzeł kolejowy między Tarnopolem i Zaleszczykami oraz Stanisławowem (przez Buczacz). Leży na prawym brzegu Seretu, na wys. 228 m n.p.m. W okresie międzywojennym liczył wraz z przedmieściami Wygnanką i Starym Czortkowem ponad 15 tys. mieszkańców, w tym po ok. 1/3 Polaków, Rusinów i Żydów (z przewagą Polaków). Były tu fabryki maszyn rolniczych i likierów.
Historia. Pierwsza wiadomość historyczna pochodzi z w. XVI, kiedy wieś Czortkowice była własnością rodziny Czortkowskich. W 1532 r. król Zygmunt I wydał przywilej, zezwalający Jerzemu Czortkowskiemu założenie w tym miejscu miasta na prawie magdeburskim. Na pocz. XVII w. Czortków był już własnością Golskich. Stanisław Golski, wojewoda ruski, wyjednał u Zygmunta III przywilej na jarmarki roczne oraz na cotygodniowe targi w niedziele. Ten sam zapewne wybudował po wsch. stronie murowany zamek na miejscu pierwotnego drewnianego zamku Czortkowskich. Sprowadził do Czortkowa dominikanów i w 1610 r. ufundował im kościół, który przez kilka stuleci był ośrodkiem duszpasterskim i kulturotwórczym, promieniującym na całą okolicę. Po bezpotomnej śmierci Stanisława, Czortków przeszedł na jego brata Jana Golskiego, zaś po śmierci tegoż, jego żona odstąpiła Czortków w r.1618 Potockim, w zamian za przepadły w podhajeckim zamku Golskich ogromnej wartości depozyt (kosztowności i gotówka), wniesiony Stefanowi Potockiemu przez jego żonę Marię Mohylankę. Syn Stefana, Paweł Potocki, w czasie wojny kozacko-moskiewskiej w lecie 1655 r. przez 4 dni bronił się wraz z okoliczną szlachtą w czortkowskim zamku, lecz został zmuszony do poddania się. Obrońcy poszli w niewolę, a sam Paweł z synem, przewieziony do Moskwy, pozostawał tam przez 13 lat, uwolniony w wyniku traktatu andruszowskiego (1667). Podczas wojen tureckich w l. 1672 i 1675 zamek bez wielkiego oporu dostawał się w ręce najeźdźców, którym sprzyjało jego niefortunne usytuowanie tuż pod szczytem wysokiego płaskowzgórza. Po utworzeniu przez Turków paszałykatu podolskiego stał się siedzibą subbaszy. W 1683 r. turecka załoga została chwilowo wyparta z zamku przez Andrzeja Potockiego, ale dopiero po traktacie karłowickim w r.1698 mogli Potoccy na powrót objąć swoje dobra czortkowskie.
Po śmierci Joachima Potockiego, w 1764 r. Czortków dostał się Sadowskiemu, żonatemu z jego córką. W r.1778 zamek został przez niego wynajęty rządowi austriackiemu, który umieścił w nim magazyny tytoniu, poddawszy obiekt różnym przeróbkom. Ostatni z rodziny, Hieronim Sadowski, utworzył fundację, przeznaczając swój majątek wraz z zamkiem na cele dobroczynne. Z pieniędzy fundacji utrzymywany był zakład wychowawczy dla dzieci i młodzieży, prowadzony od 1895 r. przez ss. szarytki (Siostry Miłosierdzia). Przy zakładzie istniała pracownia kilimów) oraz dom dla starców (od 1898). W klasztorze szarytek zostały złożone archiwa Potockich, przeniesione z ich opuszczonego, zrujnowanego pałacu, zw. Starym Dworem. Tamtejsza galeria obrazów została przewieziona do Lwowa.
Maria z Sadowskich (siostra Hieronima) hr. Borkowska odsprzedała w r.1865 swój pałac w Starym Czortkowie rabinowi cudotwórcy, który założył tam swoją rezydencję. Zjeżdżali do niego liczni Żydzi z Rosji i Rumunii.
Czortkowski klasztor dominikanów, mimo szykan władz austriackich, przetrwał cały okres zaborów, stanowiąc schronienie dla ojców, zaangażowanych w ruchy patriotyczne. W 1848 r. ukrywał się tu przed policją przeor lwowski o. Piotr Korotkiewicz, członek Tajnej Rady Narodowej i uczestnik powstania lwowskiego przeciw Austriakom. W latach międzywojennych czortkowski klasztor na nowo stał się centrum bardzo dynamicznej pracy apostolskiej. Po zajęciu Czortkowa przez armię sowiecką 17 września 1939, ojcowie przy pomocy miejscowej ludności zdołali skutecznie przeciwstawić się próbom całkowitego usunięcia ich z zajętego przez wojsko klasztoru i zamknięcia kościoła. W nocy 1/2 lipca 1941, tuż przed opuszczeniem miasta, funkcjonariusze NKWD zamordowali ośmiu znajdujących się w klasztorze ojców i braci, część z nich wywleczono na przedmieście Berdo, część zastrzelono w celach. Następnie dla zatarcia śladów klasztor podpalono. Nie była to jedyna zbrodnia – przed wycofaniem się z Czortkowa Sowieci wystrzelali wszystkich więźniów.
Podczas okupacji niemieckiej dominikanie zorganizowali w Czortkowie tajne gimnazjum i liceum, które przygotowało ok. 30 maturzystów.
Zabytki.  Kościół parafialny oo. Dominikanów pw. NP Marii i św. Stanisława, fundowany w 1610 r. przez Stanisława Golskiego, w 1910 r. restaurowany i gruntownie przebudowany w stylu neogotyckim wg. projektu Jana Sas-Zubrzyckiego. W ołtarzu głównym znajdował się cudowny obraz M. Boskiej, wg tradycji ofiarowany przez króla Jana Kazimierza (obecnie w kościele Dominikanów w Warszawie, przy ul. Freta). Poza tym był tam obraz przedstawiający św. Stanisława wskrzeszającego Piotrowina, barokowy relikwiarz św. Teofila, patrona rycerstwa polskiego, przywieziony z Rzymu przez Joachima Potockiego w 1. poł. XVIII w., epitafium Joachima Potockiego z 1764 r., w miejscu, gdzie umieszczono jego serce. Kościół zamknięto w połowie 1946 r. Klasztor dominikański fundowany w 1640 r. przez Pawła Potockiego, w czasach nowszych rozbudowany. Najstarsza część budynku spłonęła w pożarze w 1941 r.
Cerkiew gr.kat. z dzwonnicą, drewniana, z początku XVII w. W okresie międzywojennym była już nieczynna, gdyż nabożeństwa przeniesiono do nowej cerkwi. Bóżnica z 2.poł. XIX w., ufundowana przez rabina-cudotwórcę Friedmana, zbudowana wg projektu arch. Cieślikowskiego w stylu pseudoorientalnym, z dwiema okrągłymi basztami. Wnętrze było bogato rzeźbione, z malowidłami ściennymi. Budynek „Sokoła”.
Na lewym brzegu Seretu, w Wygnance, ruiny zamku Golskich z pocz. XVII w. Zbudowany był z kamienia i cegły na planie nieregularnego pięcioboku, z murami obwodowymi piętrowej wysokości. Między narożnymi basztami, od strony miasta, znajdował się piętrowy budynek mieszkalny z arkadowym krużgankiem od strony dziedzińca. W XIX w. zamek popadł w ruinę. Rozebrano wówczas krużganki i część ścian wewnętrznych. Przed I wojną światową kazamaty zamkowe służyły jako areszt, a w latach międzywojennych mieściły składy kupieckie.
Czasy obecne. Kościół oo. Dominikanów zwrócony do kultu i rekonsekrowany w 1989 r. pw. MB Różańcowej i św. Stanisława, odremontowany. Odnowiono polichromię we wnętrzu oraz zachowane XIX-wieczne płyty komemoracyjne wiktorii wiedeńskiej oraz Konstytucji 3 Maja. Mieszkańcy Wrocławia ufundowali dla kościoła kopię cudownego obrazu M. Boskiej.
Parafię obsługuje obecnie (od 1996) o.Jan Piątkowski. Jego poprzednikiem był o. Reginald Wiśniowski, czortkowianin, który wrócił tam z RP, po odzyskaniu przez dominikanów tego kościoła. Wg spisu ludności z 1989 r. w Czortkowie żyje ok. 250 Polaków, którzy skupiają się w Towarzystwie Kulturalno-Oświatowym.     (M.T.)