Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

KAŁUSZ

Położenie. Miasto powiatowe w woj. stanisławowskim, w odl. 100 km na płd.wsch. od Lwowa, przy linii kol. Stanisławów–Stryj. Położone nad rzeką Łomnicą (płd. dopływem Dniestru) na wys. 282 m n.p.m. W latach międzywojennych liczyło ok. 9000 mieszk., w tym połowa Żydów. Ważny ośrodek wydobycia soli potasowych i kainitu. Działała fabryka wyrobów cementowych, młyny, tartaki, garbarnia, browar i inne, oraz liczne pracownie rzemieślnicze. Prowadzono handel bydłem, zbożem i drewnem.
Historia. Kałusz stanowił dobra królewskie. Pierwsza wiadomość o wsi i znajdujących się tam salinach pochodzi z 1464 r. Mówi ona o podarowaniu miejscowemu kościołowi przez króla Kazimierza Jagiellończyka prawa używania jednej warzelni soli. Wynika też z tego, że parafia rzym.kat. już wtedy istniała. W r. 1469 król ufundował kościół parafialny, odnowiony w 1578 r. przez Stefana Batorego. Król Zygmunt August upoważnił w 1549 r. Mikołaja Sieniawskiego, wojewodę bełskiego i starostę halickiego do założenia miasta na prawie magdeburskim. Jednocześnie ustanowił dwa jarmarki roczne. W 1553 r. Kałusz wraz z okolicznymi wsiami został wydzielony ze starostwa halickiego. Dobra kałuskie otrzymał wówczas w lenno Mikołaj Sieniawski, a później otrzymał je dożywotnio syn Mikołaja, Hieronim Sieniawski. Kałusz stanowił wtedy starostwo niegrodowe. Metryka koronna w r. 1571 wymienia przy Kałuszu trzy warzelnie soli i dwa szyby. Przy końcu XVI w. były tu trzy żupy starościńskie i jedna plebańska.
 W r. 1595 złupili i spalili miasto Tatarzy. Około 1661 r. starostą kałuskim był Stanisław Żółkiewski. Lustracja z 1661 r. podaje opis tutejszego zamku, w którym była izba stołowa z komorą, do tego pokojów 8 z izdebkami. Obok była kuchnia, stajnie i ogród włoski. Dnia 14 października 1672 Jan Sobieski, ścigając Tatarów uciekających spod Lublina, rozgromił ich pod Kałuszem i uwolnił 20 000 jeńców. W r. 1675 pobił tam Tatarów Aleksander Potocki. Nastały potem dla Kałusza spokojniejsze czasy, które pozwoliły rozwijać się miastu. Dopiero w 1770 r. wyludniła je morowa zaraza, a na krótko przedtem częściowo spłonęło w pożarze. Lustracja z 1771 r. wymienia ocalały z pożaru kościół z drzewa jodłowego, trzy cerkwie i zbudowany w czworobok zamek z dziedzińcem wewnętrznym, otoczony od wschodu wałem obronnym, od zachodu sztachetami na murowanych fundamentach. W poł. XVIII w. starostwo było w posiadaniu Augusta Aleksandra Czartoryskiego. W 1771 r. starostą kałuskim był Stanisław Lubomirski, jego zięć.
W II poł. XIX w. poza produkcją soli (ok. r. 1900 – 10 mil. ton rocznie) i kainitu (4 mil. ton), miał Kałusz dobrze rozwinięte rzemiosło. W latach 1880. czynnych tu było 17 pracowni garncarskich (rocznie wyrabiano ok.7500 szt. różnych naczyń), pracownie garbarskie, kuśnierskie, szewskie, sukiennicze (wyrób grubego sukna). Oprócz tego pracowały zakłady przemysłowe: destylatornie spirytusu, browar oraz fabryki mydła, chemikaliów, nici. Znanym zakładem w skali ogólnokrajowej była odlewnia dzwonów Felczyńskich.
W Kałuszu urodzili się: Franciszek Smolka (1810–99), prawnik, galicyjski mąż stanu, członek sejmu galicyjskiego, prezydent austriackiego parlamentu; Jonasz Stern (1904–88), malarz, profesor krakowskiej ASP, człowiek, który w czasie okupacji niemieckiej przeżył własną śmierć.
Zabytki. Kościół parafialny pw. św. Walentego, murowany, zbudowany w 1. poł. XIX w. na miejscu dawnego (poświęcony w 1842 r.).
Czasy obecne. Pozostali w Kałuszu Polacy odzyskali kościół w 1990 r., a w 1992 został im ponownie zabrany i zajęty przez autokefaliczną cerkiew prawosławną. Zaadaptowano wtedy na kaplicę rzym.kat. dawną stajnię przy plebanii. Opiekę duszpasterską sprawują ks. Krzysztof Panasowiec i ks. Wiktor Pułczyński, dojeżdżający z Doliny. Wg spisu ludności z 1989 r. w Kałuszu żyło ok. 380 Polaków. Istnieje tu oddział Towarzystwa Kultury Polskiej.         (M.T.)