Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

TOPORÓW

Położenie. Miasteczko w pow. radziechowskim, woj. tarnopolskim. Leży na wys. 220 m n.p.m. (niegdyś wśród bagien i lasów), nieopodal drogi Busk–Łopatyn, 23 km na płd. od Radziechowa. W okresie międzywojennym liczył ok. 3,5 tys. mieszkańców (zbliżona liczba Polaków i Rusinów, najmniej Żydów).
Historia. Osada założona pod koniec XV w. Była własnością Dembowskich, po których dziedziczyli Tęczyńscy h. Topór (stąd nazwa miejscowości). Andrzej Tęczyński dokumentem z 1603 r. lokował miasto (dwa lata później otrzymało prawo magdeburskie), a jego brat Jan, wojewoda krakowski, ufundował parafię. W poł. XVII w. klucz toporowski stał się własnością Koniecpolskich, potem Kossakowskich. Po nich w XIX w. dziedziczyła Agata z Komarów Jordanowa, po jej zgonie zaś, córki w r.1856 odsprzedały dobra księciu Eugeniuszowi de Ligne. Przed II wojną światową właścicielami byli hr. Baworowscy, ostatnim był Michał.
W roku 1649 król Jan Kazimierz, idąc z odsieczą wojskom oblężonym przez Kozaków i Tatarów w Zbarażu, stanął obozem w Toporowie. Literacką wersję tych wydarzeń przedstawił H. Sienkiewicz w Ogniem i mieczem: to tam przedarł się ze Zbaraża Jan Skrzetuski. Z usypanych wówczas wałów pozostały ślady z dwóch stron miasteczka.
W okresie międzywojennym w Toporowie działały: Towarzystwo Szkoły Ludowej, Związek Strzelecki, Akcja Katolicka, Kółko Rolnicze, Kasa Stefczyka i biblioteka. W leśniczówce w pobliżu Toporowa mieszkał w młodości Rudolf Wacek (1883–1956), późniejszy organizator życia sportowego we Lwowie, wydawca i dziennikarz sportowy, autor kilku książek.
Zabytki. Pierwotny drewniany kościółek spłonął w 1868 r., podobnie ofiarą pożaru padł tymczasowy kościół, wzniesiony w miejscu poprzedniego. W roku 1886, gdy proboszczem był ks. Jan Hula, rozpoczęto budowę nowego, neogotyckiego; konsekrowano go w 1901 r. pw. św. Stanisława B.M. Zniszczony częściowo podczas I wojny światowej, został odbudowany w okresie międzywojennym. W ostatnich latach, po nadaniu mu pewnych cech bizantyńskich, został zamieniony na cerkiew (zachowano jednak polską tablicę, upamiętniającą budowę kościoła). Na starym, nieczynnym cmentarzu ocalała kaplica grobowa Kokurewiczów z XIX w. Zachowała się także stylowa synagoga, używana jako magazyn zboża.          (T.K.)