Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

ZBARAŻ

Położenie. Miasto powiatowe w woj. tarnopolskim, przy linii kol. Tarnopol–Łanowce, 24 km na płn.–wsch. od Tarnopola. Leży na zboczu jaru rzeki Gniezny (lewego dopływu Seretu), na wys. 350 m n.p.m. Liczba mieszkańców wynosiła ok. 10 000, w tym 4100 Polaków, 2600 Rusinów, 3300 Żydów. W Zbarażu działała wytwórnia dachówek, fabryka wódek, prowadzono ożywiony handel płodami rolnymi.
Historia. Pierwsze wzmianki o Zbarażu znajdują się w kronikach ruskich z XIII w. (osada pochodzi podobno z XII w.). Wymieniany jest wśród grodów, o które w latach 1211–13, przy poparciu Leszka Białego, toczył walkę książę Daniel Romanowicz. On też miał tu wybudować warownię. W 1393 Zbaraż należał do grodów, które ks. Witold nadał Dymitrowi Korybutowi po zagarnięciu księstwa siewierskiego. W 1434 r. stanowił własność ks. Fedki Nieświckiego, którego syn Wasyl uważany jest za protoplastę rodu Zbaraskich. Po śmierci tegoż, jego trzech synów podzieliło się spuścizną, a Zbaraż wraz z otaczającymi wsiami przypadł Wasylowi.
W 1474 r. zamek zbaraski został spalony przez Tatarów, a w pożarze zginął Wasyl, jego żona została wzięta w jasyr, zaś synowie i córki zdołali ujść cało. Zamek został odbudowany i dotrwał do roku 1589, kiedy mimo obrony dowodzonej przez Janusza Zbaraskiego znów uległ zniszczeniu przez Tatarów. Książęta Zbarascy stanęli wobec konieczności budowy nowego zamku. Krzysztof Zbaraski podczas podróży do Włoch w 1598 r. zamówił w Wenecji projekt u Vincenza Scamozziego, jednak projekt ten nie został zrealizowany zapewne dlatego, że nie odpowiadał wymogom obronności twierdzy położonej na czarnym szlaku. Następnie budową zamku zajął się Jerzy Zbaraski, brat Krzysztofa, któremu ten darował włości zbaraskie w 1611 r. Jerzy sprowadził z Holandii znanego architekta Henryka van Peene , który sporządził odpowiedni projekt, a potem kierował budową (w nowym miejscu, oddalonym o 3 km. Poprzednia warownia to dzisiejszy Stary Zbaraż). W 1627 r. Jerzy osadził w Zbarażu bernardynów, których poprzednio zatrudnił w swoich oddziałach jako kapelanów. Rozpoczął budowę dla nich murowanego klasztoru z kościołem pw. św. Jerzego.
Po Jerzym Zbaraskim (zmarłym w 1631 r. i pochowanym w kościele oo. Dominikanów w Krakowie) Zbaraż przeszedł na jego siostrzeńca ks. Janusza Wiśniowieckiego, który zakończył budowę klasztoru i kościoła bernardyńskiego, i został w nim pochowany (1637). Syn Janusza Dymitr zadbał o to, by należycie wyposażyć zamek pod względem obronnym. Mimo to w 1648 r., po klęsce piławieckiej, został zajęty przez ciągnącego na Lwów Chmielnickiego.
W rok później zamek przez 6 tygodni stanowił główny punkt bohaterskiej obrony Zbaraża, opisanej przez H. Sienkiewicza w Ogniem i mieczem. Wojsko koronne w liczbie 10 000 broniło się wówczas przed 200 000 Kozaków Chmielnickiego i 100 000 Tatarów Islama Gireja. Wybawienie obrońcom Zbaraża przyniosła ugoda zborowska. W 1675 r. zamek został zdobyty przez Turków w wyniku zdrady okolicznych chłopów, którzy się w nim schronili. Turcy wszystkich wymordowali, zamek wysadzili w powietrze, a miasto spalili. Spłonęły wówczas także kościół i klasztor Bernardynów. Dymitr Wiśniowiecki zamek odbudował i na nowo wyposażył pod względem obronnym.
Spadkobiercą dóbr zbaraskich po Dymitrze był Józef Potocki, ożeniony z jego wnuczką, Wiktorią Leszczyńską. Za czasów J. Potockiego zamek przeżył w latach 1707 i 1734 kolejne klęski, jakimi były pobyty wojsk rosyjskich, wspomagających Augustów saskich przeciwko Stanisławowi Leszczyńskiemu. W 1726 Potocki ufundował w Zbarażu i wyposażył kościół parafialny, znacznymi sumami pomagał taż bernardynom, którzy w 1723 r. przystąpili do odbudowy (właściwie budowy nowego) klasztoru i kościoła. Syn Józefa, Stanisław ,także był dobrodziejem bernardynów. Nowa świątynia została poświęcona w r.1752. W 1768 r. przy klasztorze powstał przytułek dla ubogich i chorych. Po śmierci Stanisława Zbaraż wraz z 35 folwarkami i wsiami, na mocy układu między jego synami, dostał się Wincentemu.
Działania wojenne w czasie konfederacji barskiej nie omijały Zbaraża. Walki, a później stacjonowanie w mieście wojsk rosyjskich wyrządziły wiele szkód. W 1788 r. wielki pożar zniweczył miasto, spłonął też kościół parafialny. W kościele Bernardynów spalił się ołtarz główny (z 1575 r.), niektóre ołtarze boczne i organy. W klasztorze ofiarą ognia padła górna kondygnacja. Z braku funduszy kościoła parafialnego nie odbudowano, władze austriackie w r.1792 sprzedały jego ruiny do rozbiórki na materiał. Parafię przeniesiono do bernardynów. Prowadzili oni również szkołę parafialną, która w 1816 r. uzyskała status szkoły głównej. W roku 1892 przejęła ją od zakonu Krajowa Rada Szkolnictwa Galicji.
Kolejnymi właścicielami zamku byli Lubomirscy, potem Jawetzowie. Ok. 1833 r. Austriacy urządzili na zamku cukrownię, po jej zamknięciu po kilku latach zamek popadł w zaniedbanie. Przed I wojną światową ówczesny właściciel zamku Niementowski uczynił wiele dla uchronienia go przed dalszym niszczeniem (pokrycie dachu, zabezpieczenie okien, odrestaurowanie bramy). Podczas I wojny wojska rosyjskie znowu zdewastowały zamek, rozbierając więźbę dachową i wyrąbując belki stropowe na opał. Opuszczając Zbaraż wysadziły w powietrze część zamkowych kazamat. Przed II wojną przystąpiono do odbudowy zamku – pracami kierował arch. Alfred Majewski. W latach międzywojennych zamek był własnością Stowarzyszenia Oficerów Rezerwy RP.
Zabytki. Kościół oo. Bernardynów pw. św. Antoniego, fundowany przez Józefa Potockiego, projektowany i budowany przez Jana Ganca z Knurowa (na Śląsku), poświęcony w 1752 r. Barokowy, trójnawowy, z dwiema wieżami i fasadą łukowo wklęsłą. Wewnątrz polichromia przypisywana Stanisławowi Stroińskiemu. Ołtarze boczne dłuta Antoniego Osińskiego. W ciągu lat po II wojnie kościół zamieniono na magazyn, obecnie jest w stanie krytycznym: środkowa część sklepienia pęknięta, ściany przechylone. Zerwany dach naprawiono. Polichromia bardzo zniszczona; z 15 ołtarzy bocznych zachowało się 13 mocno uszkodzonych.
Budynek klasztorny współczesny kościołowi. W refektarzu była polichromia S. Stroińskiego. Po II wojnie wykorzystywano go na biura i mieszkania, później zamieniono na wytwórnię wina (magazyn w kościele).
Cerkiew parafialna grekokatolicka pw. Zmartwychwstania Pańskiego, przerobiona w r.1764 prawdopodobnie z dawnego kościoła.
Zamek na planie czworoboku, utworzonego z potężnych wałów ziemnych z zewnętrznym oszkarpowaniem kamiennym (długość kurtyn wynosi 88 m), w narożnikach stały pięcioboczne bastiony. Przed II wojną zachowana była jedynie część wałów od str. płd.wsch. i bastion płd. Brama wjazdowa jednopiętrowa, o sklepieniu beczkowym, zbudowana w XVIII w. w miejsce pierwotnej, zniszczonej przez Turków. W obrębie wałów dziedziniec, na którym naprzeciw bramy piętrowy pałac mieszkalny z kamienia i cegły, ostatnio podniesiony z daleko idącej ruiny (zostały tylko mury zewnętrzne). Fasada późnorenesansowa, boniowana kamieniami ciosowymi na narożnikach i ryzalicie.
W odl. 3 km w Starym Zbarażu znajdują się ruiny pierwszego zamku, zniszczonego przez Turków w 1589 r. Zachowane resztki muru z kamienia łamanego i część bramy wjazdowej.
W Zbarażu urodzili się: Ignacy Daszyński (1866-1936), polityk, mąż stanu, przywódca polskich socjalistów, prezes klubu socjalistów w parlamencie wiedeńskim (1897-1918), twórca i premier tzw. rządu lubelskiego (1918), wicepremier i marszałek sejmu; Wilhelm Feldman (1868-1919), urodzony w ubogiej rodzinie chasydzkiej, historyk literatury i krytyk, publicysta – zwolennik pełnej asymilacji Żydów w społeczeństwie polskim; Mieczysław Emil Hartleb (1895-1935), historyk literatury polskiego renesansu i baroku.
Czasy obecne. Kościól został zwrócony w 1990 r. – na nowo objęli go bernardyni, którzy prowadzą starania o ratowanie cennej budowli i przeprowadzenie konserwacji (roboty wstępne zostały wszczęte). Nabożeństwa odprawiane są w prowizorycznej kaplicy, urządzonej w dawnej świetlicy robotniczej, zbudowanej na terenie klasztornym. Budynek klasztoru przejęła polska spółka, szyjąca kurtki puchowe. Obecnym proboszczem jest o. Lomgin Koloczek, do pomocy ma dwóch wikarych: o. Maksymiliana Żydowskiego i o. Wirgiliusza Pustkowskiego. Wedłyg spisu ludności z 1989 r. w Zbarażu żyje niespełna 80 Polaków.             (M.T.)