Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

PODOLE

Położenie. Podole stanowi część tzw. płyty czarnomorskiej i jest dość rozległą krainą geograficzną, rozciągającą się między Przedgórzem Karpat Wschodnich (zob. CL 3/97) na płd. a Pobużem i Wołyniem na płn. oraz między Niziną Małopolską a rzeką Boh (na Ukrainie). Za pośrednictwem Dniestru P. pozostaje w zlewisku Morza Czarnego. Tutaj omawiamy jedynie część tego obszaru, położoną na zachód od rzeki Zbrucz i posiadającą kształt nieregularnego czworoboku, zbliżonego do trójkąta. Jego zachodni wierzchołek dochodzi do rzeki Wereszycy (po płd. stronie Lwowa). Granicę płn.zach. wytyczają w sposób wyrazisty pasma Gołogór (zob.) i Woroniaków (zob.), a dalej tzw. Góry Krzemienieckie. Granicę płd.zach. tworzy w przybliżeniu Dniestr (choć geologicznie linia zasięgu P. przebiega nieco w głąb Pokucia (zob. CL 2/95) – niemal po Stanisławów. Umowna granica wschodnia to rzeka Zbrucz i jego przedłużenie na północ (do Wołynia). Długość P. (w kierunku równoleżnikowym) wynosi ok. 150 km.
Pod względem geologicznym podłoże tej krainy stanowią warstwy paleozoiczne: sylur i dewon, i mezozoiczne: jura i kreda. Na tym zalegają warstwy miocenu (piaskowce i wapienie), przykryte płaszczem lessowym. Występują tu słabe opady atmosferyczne, a brak wody potęguje przepuszczalność podłoża.
Pod względem administracyjnym P. pokrywa w większości województwo tarnopolskie, a jedynie rubieże wchodzą w granice wojew. lwowskiego, stanisławowskiego i wołyńskiego. I odwrotnie: płn.zach. część wojew. tarnopolskiego wychodzi poza P. – w Pobuże.
Zakreślony wyżej geograficzny obszar P. (do Zbrucza) dzieli się na dwie części: Podole właściwe oraz Opole. Jako granicę między nimi przyjmuje się dział wód między rzekami Złotą Lipą a Koropcem (od Niżniowa na północ). Obie te części różni ukształtowanie terenu: P. właściwe to płaskowyż, lekko nachylający się ku południowi, pocięty południkowo spływającymi do Dniestru rzekami (Koropiec, Strypa, Seret, Zbrucz i kilka mniejszych). Charakterystyczne są jary tych rzek, biegnące malowniczymi meandrami. Natomiast krajobraz Opola (zob.) jest górzysty, z łagodnie zaokrąglonymi grzbietami. Wysokość płyty podolskiej zawiera się między 300 a 400 m npm., zaś kulminacje w pasmach wzgórz do 460 m n.p.m.
P. właściwe dzieli się z kolei na dwa obszary: P. Ciepłe na południu i P. Zimne na północy. Różnią się nie tylko klimatycznie, także krajobrazowo: na płd. jary są głębokie, a ich zbocza strome, na płn. płytsze i łagodniejsze. Jary podolskie datują się od epoki lodowcowej: obszar ten uległ tektonicznemu wydźwignięciu i w konsekwencji rzeki drogą erozji dostosowały swój spadek do poziomu Dniestru, żłobiąc coraz głębsze jary.
Charakterystycznym znamieniem P. właściwego jest malownicze pasmo Miodoborów (zob.), przecinające północną jego część ukośnie – z płn.zach. na płd.wsch.
Pod względem gospodarczym P. to przede wszystkim kraj rolniczy – było jednym z głównych spichrzów zbożowych Polski. Podstawowym bogactwem tego regionu są czarnoziemy na podłożu lessowym. Najważniejsze uprawy to pszenica i jęczmień, kukurydza, gryka (hreczka), buraki cukrowe, ale także żyto, owies, proso, mak, tytoń, len, konopie. Bardzo rozwinięte było sadownictwo: jabłka, gruszki, śliwki, wiśnie oraz – zwłaszcza w części południowej – morele i brzoskwinie. W latach międzywojennych rozwijano winnice. Ważnym czynnikiem było pszczelarstwo, odtwarzano ponadto hodowlę ryb, intensywną już w czasach staropolskich (20 000 ha stawów), potem podupadłą.
Natomiast P. właściwe jest ubogie w lasy. Niezbyt bogate były również kopaliny. Z kamieni: piaskowce i wapienie (a także alabaster k. Żurawna), ponadto: gliny, piaski, żwiry. W związku z tym przemysł był głównie rolny: młyny, cukrownie (Tarnopol), browary, przemysł bekoniarski i tytoniowy. Mimo trudnych warunków terenowych (jary), sieć kolejowa na P. nie była gorzej rozwinięta niż w Polsce centralnej. Główne linie to Lwów–Tarnopol i dalej w kierunku Ukrainy, oraz Lwów–Stanisławów i dalej w kier. Rumunii.
Pod względem demograficznym w woj. tarnopolskim (1938 r.) przeważała ludność wiejska – pow. 70%. Pod względem narodowościowym: językiem polskim posługiwało się 49%, ruskim 45%, żydowskim 5%, innymi 1%.
Liczne miasta Podola (z Opolem) ułożyły się wzdłuż biegu rzek. Największe z nich to: Tarnopol (zob. CL 1/98), Czortków, Brody (CL 1/97), Złoczów (CL 4/96), Brzeżany i Buczacz (CL 2/95). Inne ważniejsze (powiatowe): Borszczów, Kamionka Strumiłowa (4/96), Kopyczyńce, Podhajce (1/96), Przemyślany, Radziechów (3/96), Skałat, Trembowla, Zaleszczyki, Zbaraż, Zborów, Żydaczów, a także Halicz, Monasterzyska, Rohatyn i jeszcze kilkanaście innych.
Historia. P. miało bogatą przeszłość prehistoryczną. Dowodem tego są liczne znaleziska (groby, naczynia), od paleolitu poczynając. Czasy rzymskie pozostawiły swoje ślady w postaci tzw. Wału Trajana (k. Okopów św. Trójcy, II–IV w. po Chr.), a także grobów, wyrobów i monet. Najważniejszym znaleziskiem wczesnohistorycznym jest tzw. Światowid ze Zbrucza (patrz CL 3/96), datowany na wiek IX, wykonany z wapienia z okolic Husiatyna, a wykazujący podobieństwo do obiektów kultowych Słowiańszczyzny zachodniej.
P. zamieszkałe we wczesnym średniowieczu przez zachodniosłowiańskie plemię Lędzian było częścią Ziemi Czerwieńskiej (świadczy o tym m.in. Czerwonogród) i jako takie wchodziło w skład państwa pierwszych Piastów. W r. 981 miał miejsce – jak wiadomo – najazd ks. Włodzimierza Kijowskiego, czego efektem było tam ponad 3,5-wiekowe panowanie Rusi i kolonizacja przez żywioł ruski, uchodzący ku zachodowi przed Tatarami, wyniszczającymi Ruś Kijowską. Dwukrotnie w tym czasie były podejmowane próby przywrócenia Ziemi Czerwieńskiej dla Polski: w r. 1018 przez Bolesława Chrobrego (w 1031 znów utracona) oraz od r. 1199 przez Leszka Białego. Odzyskał je jednak dopiero Kazimierz Wielki w 1340 r., kładąc tamę zagrożeniu mongolskiemu dla Polski i Europy. P. zabudowało się zamkami i fortecami, o które przez kilka wieków rozbijały się najazdy tatarskie, tureckie i kozackie. Cierpiała jednak ludność tego obszaru, narażona nieustannie na niszczenie swych siedzib, mordy i uprowadzenia.
Pierwszy rozbiór (1772 r.) oderwał P. (po Zbrucz) od Rzeczypospolitej, rozpoczynając 146-letni zabór austriacki, pod nazwą Galicji i Lodomerii. Z tego jednak ostatnie pół wieku przypadło na tzw. erę autonomiczną, kiedy została przywrócona administracja polska. I wojna światowa to najpierw wojna polsko-ukraińska 1918–19 r., potem najazd bolszewicki, zakończone zwycięstwem Polski i ustanowieniem granicy polsko-sowieckiej na Zbruczu. Wprowadzono wtedy nowy podział administracyjny, który na terenie P. założył województwo tarnopolskie.
II wojna światowa doprowadziła do całkowitego zniszczenia życia i rozwoju polskiego P. Pierwsza okupacja sowiecka (1939–41) zaznaczyła się deportacjami rodzin polskich w głąb ZSRR, a okres okupacji niemieckiej (1941–44) bezprzykładną w Europie nowożytnej rzezią ludności polskiej przez nacjonalistów ukraińskich. Układy jałtańskie ponownie oderwały P. od Polski, włączając je do republiki ukraińskiej w ramach ZSRR, przeistoczonej później w państwo Ukrainy. Równocześnie masy ludności polskiej zostały wysiedlone na terytorium ówczesnej PRL, pozostawiając na P. cały dobytek. W szerszym wymiarze naród polski utracił tam dorobek materialny i duchowy, budowany od wielu pokoleń.
Z P. pochodzi wielka liczba wybitnych Polaków: dwóch polskich królów (Sobieski i Wiśniowiecki), hetmani i generałowie, ludzie kultury i nauki, politycy i działacze.
Zabytki. Sześć wieków rozwoju cywilizacji i kultury polskiej pozostawiło na P. wielkie ilości zabytków architektury i sztuki. Charakterystyczna dla tego obszaru jest wielka liczba zamków obronnych i fortyfikacji miejskich, układających się pasem północ–południe, jako linia obronna. Spośród kilkudziesięciu zamków większość stanowią dawne lub świeże (z ostatniego półwiecza) ruiny – w dobrym stanie zachowało się tylko Olesko, a w stanie dewastacji Podhorce, Złoczów, Zbaraż, Żółkiew). Nie zachowały się w zasadzie fortyfikacje miejskie (pomijając nieliczne relikty, jak np. dwie bramy miejskie w Okopach św. Trójcy). Druga grupa to pałace i dwory – tych większość zniknęła z powierzchni ziemi (np. pałace w Bursztynie, Pieniakach, i niemal wszystkie dwory). Pozostało niewiele pałaców – starsze na ogół zrujnowane (Pomorzany) lub zdewastowane, zaś lepiej zachowane XIX-wieczne zamienione na koszary, szkoły, domy wypoczynkowe, itp.
Trzecią grupę stanowią obiekty zabudowy miejskiej, opartej z zasady na planie tzw. magdeburskim, obowiązującym w dawnej Polsce. We wszystkich niemal miastach zachowały się te układy urbanistyczne, jednak z zabudową głównie XIX-wieczną (rzadziej wcześniejszą). Z budowli monumentalnych dotrwał do naszych czasów rokokowy ratusz w Buczaczu. Czwartą grupę stanowią świątynie, przede wszystkim kościoły rzym.kat. od gotyckich poczynając, a także cerkwie i synagogi. Z kościołów wiele zostało zburzonych (np. fara tarnopolska), a w stanie nienaruszonym zachowało się zaledwie kilka (np. Złoczów). Większość zdewastowano, gdy służyły jako – głównie – magazyny kołchozowe. Szereg kościołów zostało przebudowanych na fabryki (np. Tarnopol, Przemyślany), obiekty sportowe (Brzeżany). Jeszcze inne, szczególnie cenne, opuszczone, zbliżają się do całkowitej ruiny (kościół zamkowy w Brzeżanach, Podhajce, Zbaraż). Natomiast nie ucierpiały w zasadzie cerkwie, zaś z synagog przetrwało kilka w stanie ruiny.
Czasy obecne. Po wysiedleniu ludności polskiej, na P. pozostały jedynie niewielkie grupy Polaków w poszczególnych miejscowościach (od kilkudziesięciu do kilkuset osób, wiele rodzin mieszanych), z czego liczniejsze w Tarnopolu, Czortkowie, Złoczowie, Buczaczu, Skałacie. Od przełomu lat 1980/90. datuje się odrodzenie świadomości odrębności narodowej oraz (bardziej) religijnej. Utworzono organizacje polskie w Chodorowie, Tarnopolu, Starym Skałacie, Połupanówce, Czortkowie, Husiatynie i Złoczowie. W ramach archidiecezji lwowskiej na P. funkcjonują 24 parafie, należące głównie do dekanatu tarnopolskiego i czortkowskiego, a częściowo do lwowskiego i stanisławowskiego. Parafie te dysponują ok. 90 kościołami i kaplicami (niektóre w domach prywatnych). W szeregu miejscowości od wielu lat nie dochodzi do zwrotu kościołów, a nawet umożliwienia zbudowania zastępczych kaplic (np. Tarnopol, Brody).
(A.C.)