Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

SOKAL

Położenie. Miasto powiatowe w wojew. lwowskim, leży na wysokim (wschodnim) brzegu Bugu, 125 m n.p.m., 90 km na płn.-wsch. od Lwowa, przy linii kolejowej Lwów Włodzimierz Wołyński (- Kowel). W okresie międzywojennym miał ponad 10 000 mieszkańców w tym ok. 70% Polaków. Był tu rozwinięty handel, pracowały cegielnie, cementownie, fabryka dachówek, maszyn i kotłów, wyrobów z blachy, mydeł, wódek oraz młyny i tartak.
Historia. Miasto zostało założone na prawie magdeburskim w 1424 r. przez Ziemowita IV, księcia mazowieckiego i bełskiego. Pierwsza zachowana wiadomość o parafii rzymsko-katolickiej pochodzi z 1517 r. Sokal często pusztoszony był przez najazdy Tatarów, a dwukrotnie, w 1519 i 1551 r., został przez nich całkowicie spalony. Zygmunt Stary, a po nim jego następcy nadawali miastu, należącemu do dóbr koronnych,przywileje.
W 1599 r. biskup chełmski, Stanisław Gomoliński, osadził bernardynów na przeciwległym miastu, lewym brzegu Bugu. Zakonnicy przejąć mieli od parafii rzym.-kat. opiekę nad małym, drewnianym kościółkiem z cudownym obrazem Matki Boskiej z Dzieciątkierm. Od tej pory historia Sokala nierozerwalnie zrosła się z klasztorem oo. bernabrdynów. Bernardyni wnet rozpoczęli prace przy ososzaniu terenu wokół kościółka i zbudowali most na Bugu, łączący klasztor z miastem. W roku 1603 uzyskali od starosty sokalskiego, H. Jazłowieckiego, zgodę na założenie cegielni dla budowy kościoła i klasztoru. Budowa trwała kilkanaście lat, a gotowy kościół p.w. Matki Boskiej Pocieszenia konsekrował w 1619 r. biskup chełmski, Jerzy Zamojski. Budynak klasztorny wystawiono w latach 1617–1630. Całość otoczona została murami obronnymi i fosą. Z czasem klasztor posiadał własną wyćwiczoną załogę, wspieraną w razie potrzeby przez zakonników i ludność. Mieszkańcy okolic szukali w klasztorze schronienia w razie nieprzyjacielskich napadów, zamożna szlachta zaś deponowała tutaj swoje kosztowności. Sława klasztoru sokalskiego i cudownego obrazu z jego kościoła szybko rosła. Na odpusty, które odbywały się tutaj w Zielone Święta oraz 2.VII i 8.IX ściągały liczne rzesze pielgrzymów z całej wschodniej połaci Rzeczypospolitej. Od samego początku miał także klasztor możnych dobrodziejów w osobach: króla Zygmunta III, J. Zamojskiego, M. Zebrzydowskiego, S. Żółkiewskiego oraz rodzin Daniłowiczów i Sobieskich.
W 1648 r. Sokal zagrożony został przez kozaków Chmielnickiego, ale zostali oni odparci przez oddziały okolicznej szlachty. W następnym roku król Jan Kazimierz, ciągnąc pod Zbaraż stanął obozem pod miastem, a w maju 1651 r. odbył tutaj przegląd wojsk przed wyprawą przeciw kozakom. W 1655 r. Chmielnicki ponownie podszedł pod Sokal, chcąc zająć klasztor dla zdobycia przechowywanych w nim bogactw. Odstąpił jednak od tego zamiaru po cudownym zdarzeniu z chwilową utratą wzroku.
W 1662 r. król Jan Kazimierz odnowił fundację parafii rzym.-kat. w Sokalu. Król miał szczególne nabożeństwo do Matki Boskiej Sokalskiej, do której przybył po raz ostatni w 1668 r. Kult dla M.B. Sokalskiej miał także król Jan III Sobieski, który po wiktorii wiedeńskiej ofiarował klasztorowi jako wotum zdobyczną chorągiew turecką. W 1662 r., rycerstwo polskie złożyło tu 8 chorągwi ruskich.
W 1703 r. Sokal zajęło wojsko szwedzkie pod dowództwem Magnusa Stenbocka. Szwedzi zagarnęli wówczas z klasztoru 23 skrzynie z kosztownościami i paramentami kościelnymi z klasztorów litewskich. Zbiedniałe po wojnie północnej miasto przeżyło jeszcze chcwile świetności w 1724 r. podczas uroczystości związanych z koronacją cudownego obrazu Matki Boskiej.
W pierwszej połowie XVIII w. w Sokalu zaczęli licznie osiadać Żydzi, którzy ok. 1755 r. sprowadzili tu prasy drukarskie i rozpoczęli druk swoich ksiąg. Po I rozbiorze Sokal znalazł się pod zaborem austriackim, w pobliżu granicy, która odcięła miasto od północnych terenów Rzeczypospolitej, uniemożliwiając napływ tamtejszych pielgrzymów. Od tego czasu klasztor zaczął szybko podupadać. Podczas powstania styczniowego znajdował się w nim punkt przerzutu ludzi i broni, a także szpital dla rannych powstańców. Pierwsza wojna światowa i wojna ukraińska spowodowały duże szkody w mieście i klasztorze. W 1939 r. klasztor dawał schronienie rzeszom uciekinierów z Polski centralnej. Po ustaleniu granicy niemiecko-rosyjskiej na Bugu, miasto podzielone zostało na dwie części. W 1941 r. klasztor bernardynów stał się punktem wypadowym dla niemieckiej grupy szturmowej w ofensywie na ZSRR. W 1944 r. Niemcy urządzili w części klasztoru szpital zakaźny. W tym czasie był też klasztor dla okolicznej ludności polskiej schronieniem przed bandami UPA. Po zakończeniu II wojny, gdy granicą między PRL a ZSRR stał się Bug, Sokal znalazł się w obrębie republiki ukraińskiej, ale klasztor (położony po zachodniej stronie Bugu) w Polsce. Jednak w 1951 r., gdy z woli władz sowieckich dokonano korekty granic, klasztor również znalazł się w ZSRR.
W Sokalu urodził się biskup Władysław Bandurski (1865–1932), sufragan lwowski w latach 1906–1915, w czasie I wojny duszpasterz Legionów Piłsudskiego.
Zabytki. Kościół oo. bernardynów p.w. Matki Boskiej Pocieszenia, wybudowany na miejscu dawnego drewnianego kościółka, konsekrowany w 1619 r., barokowy, 3-nawowy, z dużym chórem zakonnym, wysoką wieżą i zakrystią ze skarbcem. Cudowny obraz Matki Boskiej umieszczony był w ołtarzu w lewej nawie.
Budynek klasztorny z lat 1617–1630. Całość ujmowały mury obronne tworzące czworobok z 4-ma wieżami na narożnikach i 3-ma bramami. W 1843 r. pożar zniszczył cały wystrój wewnętrzny kościoła oraz część budynku klasztornego. Szczęśliwie ocalała zakrystia z paramentami kościelnymi oraz klasztorne archiwum i biblioteka. W 1870 r. kościół i klasztor zostały znowu zniszczone przez ogień. Odbudowano je ponownie, a do kościoła sprowadzono nowe ołtarze z Monachium.
Usuwanie szkód po I wojnie światowej ukończono dopiero w latach 1927–1939. W 1951 r., gdy zakonników usuwano z Sokala, wyposażenie kościoła i zakrystii przewiezione zostało do Leżajska, biblioteka i archiwum do Krakowa. Obecnie w klasztorze sokalskim znajduje się więzienie.
Obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem, wh. tradycji namalowany w 1392 r. przez Jakuba Wężyka, na wzór obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, spłonął w pożarze w 1843 r. Został odtworzony na płycie miedzianej przez Jana Kantego Myszkowskiego i poświęcony w 1848 r. Wywieziony z Sokala, początkowo przechowywany był w Leżajsku, a następnie przeniesiono go do krakowskiego klasztoru oo. bernardynóow i umieszczono w małej kapliczce za zakrystią kościoła.
Kościół parafialny p.w. św. Michała Archanioła, pierwotnie klasztorny ss. brygidek, został ufundowany w XVI w. przez Krystynę Potocką, wojewodzinę krakowską, starościnę sokalską. Po spaleniu w 1772 r. dawnego kościoła parafialnego i skasowaniu klasztoru brygidek, zamieniony został na kościół parafialny i rekonsekrowany w 1793 r. W miejsce pierwotnego kościoła parafialnego wystawiono w 1879 r. murowaną kaplicę. W latach międzywojennych zbudowano w Sokalu nowy, wielkich rozmiarów kościół parafialny.
W Sokalu były dwie cerkwie greckokatolickie; parafialna p.w. św. Mikołaja, a w niej ikona św. Mikołaja z XVII w. okryta srebrną sukienką oraz krzyż trójramienny z ok. 1673 r., oprawny w srebro; cerkiew św. Michała z ikonostasem pięknej snycerskiej roboty.
Czasy dzisiejsze. W Sokalu nie ma obecnie czynnego kościoła rzymsko-katolickiego. Nieliczni Polacy nie są zrzeszeni, nie ma też nauki języka polskiego.
(M.T.)