Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

BRODY

Położenie. Miasto powiatowe w woj. tarnopolskim, położone o 93 km na płn.-wschód od Lwowa, przy linii kolejowej i drodze Lwów–Równe. Leży na obszarze rozległej, podmokłej równiny. Na przełomie XIX/XX w. Brody zamieszkiwało ok. 20 tys. ludności, w tym 3500 wyznania rzym.-kat., 1700 gr.-kat. i ponad 14700 mojżeszowego. Do II wojny Brody były ośrodkiem ożywionego handlu i przemysłu (cementownia, fabryki: rur, mydła, wódek i likierów, olejarnia i in.).
Historia. Według tradycji początki Brodów sięgają XIV wieku. W 1441 r. Jan Sieniński h. Dębno otrzymał je wraz z pobliskimi dobrami od króla Kazimierza Jagiellończyka, jako darowiznę wieczystą za zasługi wojenne. W 1511 r. przypadły wnuczce Sienińskiego, Jadwidze Kamienieckiej h. Pilawa. Po jej śmierci spadkobiercy sprzedali majątek w 1580 r. Stanisławowi Żółkiewskiemu, wojewodzie ruskiemu, który tu na mocy przywileju króla Stefana Batorego założyl miasto na prawie magdeburskim (zwane początkowo Lubicz, od jego herbu). Ustanowił ponadto dla Brodów 3 jarmarki rocznie, zaś mieszczan zwolnił od różnych podatków.
W 1594 r. erygowano w Brodach parafię rzymskokatolicką, a murowany kościół poświęcono w 1596 r. Około 1630 r. Brody wraz z 20 wsiami przeszły od Łukasza Żółkiewskiego (wnuka założyciela) w ręce Stanisława Koniecpolskiego, hetmana w. koronnego. Ten w l. 1630–33 wzniósł w zachodniej części miasta twierdzę o powierzchni 8000 m2, która dzięki potężnym fortyfikacjom i położeniu na bagnistym terenie nigdy podczas wojen XVII w. nie została zdobyta, choć wiele razy oblęgana. Koniecpolski rozbudował także samo miasto i umocnił jego fortyfikacje, co nie zapobiegło zdobyciu i spaleniu miasta przez Kozaków w 1648 r. Twierdza brodzka wielokrotnie gościła królów: Władysława IV (1646), Jana Kazimierza (1651) i kilka razy Jana III. Przywilejem z 1630 r. Władysław IV ustanowił skład towarów w Brodach, położonych na ważnym szlaku handlowym z ziemi kijowskiej i Wołynia do Gdańska.
Wnuk hetmana, również Stanisław, kasztelan krakowski, zapisał dobra brodzkie królewiczowi Jakubowi Sobieskiemu, który w r. 1704 odsprzedał je Józefowi Potockiemu (dziedzicowi Stanisławowa, Zbaraża i in.). Za jego czasów twierdza brodzka przechodziła kilkakrotnie ciężką okupację przez wojska rosyjskie, wspierające Sasów. Utraciła wówczas swe znaczenie strategiczne. Syn Józefa, Stanisław, w połowie stulecia przekształcił fortecę na wielkopańską rezydencję: na dziedzińcu twierdzy stanął pałac, a u wjazdu nowa brama z wieżą zegarową. Kolejnymi dziedzicami Brodów byli: syn Stanisława, Wincenty i wnuk Franciszek. Z początkiem XIX w. na polecenie władz austriackich zostały rozebrane bastiony twierdzy od strony miasta, wraz z łączącymi je kurtynami i bramą wjazdową. Pasje kolekcjonerskie ostatnich właścicieli stały się przyczyną zadłużenia dóbr brodzkich, a rezultatem była ich sprzedaż w 1833 r. Nabył je wówczas Jan Kazimierz Młodecki h. Półkozic. Ostatnią właścicielką Brodów przed II wojną była jego wnuczka, Jadwiga Gorayska.
W XVIII w. Brody były ośrodkiem wyrobu namiotów w rodzaju namiotów tureckich – trudnili się tym głównie rzemieślnicy żydowscy. Przez sto lat (1779–1880) miały Brody status wolnego miasta handlowego i prowadziły b.ożywiony handel, głównie z Rosją i Niemcami. Przedmiotem handlu były kobierce, tkaniny jedwabne, perkale, futra, skóry, zborze, korzenie, wina, kawior i in. W 1850 r. powstała tu izba handlowo-przemysłowa.
W latach 1801, 1835 i 1850 poniosły Brody wielkie straty na skutek pożarów. W okresie autonomii galicyjskiej powstało tu wiele pięknych obiektów publicznych.
Z Brodów pochodzili: Józef Korzeniowski (1797–1863), autor poczytnych niegdyś powieści obyczajowych („Spekulant”, 1845; „Kollokacja”, 1846 i in.), Joseph Roth (1894–1938), pisarz austriacki pochodzenia żydowskiego („Hotel Savoy”, 1924; „Marsz Radetzky’ego”, 1932 i in.).
Zabytki. Kościół pw. Podwyższenia Krzyża św., o cechach stylowych renesansowych, jednonawowy (1596). Cerkiew pw. N.P. Marii (sprzed 1600), jednonawowa, na planie właściwym obronnym kościołom gotyckim. W trakcie przebudowy w 1758 r. m.in. nadbudowano kopułę nad nawą. Cerkiew pw. św. Jerzego (sprzed 1625), architektonicznie zbliżona do poprzedniej. Znajdował się w niej ikonostas i ołtarze rokokowe, wysokiej klasy artystycznej, zapewne ufundowane przez Józefa Potockiego. Synagoga (XVII w.), na planie kwadratu, wsparta na 4 filarach, zwieńczona dwukondygnacjową attyką arkadową, została zburzona przez Niemców w czasie II wojny.
Twierdza z lat 1630–35. Budową kierował wenecjanin Andrea dell’Aqua, „architekt wojenny Jego Król. Mości”. Wzniesiona na planie pięcioboku, utworzona z wysokich wałów, wzmocnionych na narożach bastionami, oszkarpowanymi cegłą, otoczona fosą. Częściowo rozebrana na pocz. XIX w. na rozkaz władz austriackich. Do dzisiaj stosunkowo dobrze zachowane zachodnie kurtyny i bastiony wraz z kazamatami.
Pałac z poł. XVIII w., dwukondygnacjowy, składał się z korpusu środkowego i dwóch pawilonów bocznych. Przez cały wiek XIX był zamieszkały przez właścicieli. W 1915 r. wojska rosyjskie spustoszyły go, wywożąc całe wyposażenie i zdewastowały (powyrywano okna i drzwi, zerwano dach). W 1920 r. pałac został spalony. W okresie międzywojennym ostatnia właścicielka przywróciła go do stanu pierwotnego i na nowo wyposażyła, jednak całe wyposażenie przepadło w 1939 r.
Monumentalne obiekty publiczne z przełomu XIX/XX w.: magistrat, sąd, bank, izba skarbowa, gimnazjum, budynek „Sokoła”. Pomnik Józefa Korzeniowskiego został zniszczony przez okupantów sowieckich.
Czasy obecne. Kościół parafialny po II wojnie zamieniono na halę sportową. W 1990 r. zwrócono wiernym, a w 1993 r. siłą odebrano im, zamieniając na cerkiew greckokatolicką. Wszelkie starania o zwrot kościoła prawowitym właścicielom pozostają bezskuteczne. Msze św. odprawiane są pod gołym niebem, bez względu na porę roku. Do Brodów dojeżdżają z Łopatyna ks.ks. Juliusz Musiał i Józef Błażej, saletyni. Pochodzący z kościoła w Brodach cudowny obraz M.B. Częstochowskiej znajduje się obecnie w kościele M.B. Bolesnej w Opolu.
W Brodach mieszka ok. 300 Polaków. Niedawno został zorganizowany oddział Towarzystwa Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej.
(M.T.)