Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

KARPATY WSCHODNIE

Karpaty to środkowoeuropejski łańcuch górski, ciągnący się łukiem, poczynając od Dunaju na pograniczu słowacko-czesko-austriackim (k. Bratysławy), kończąc na tzw. Żelaznej Bramie (przełomie Dunaju), na pograniczu rumuńsko-serbskim. Ogólna długość łańcucha karpackiego wynosi ok. 1300 km. Składa się nań kilka odcinków: 1) K. Małe i Białe, na terenie Czech i Słowacji od Dunaju do tzw. Bramy Morawskiej, 2) K. zachodnie, do przełęczy Łupkowskiej i 3) K. wschodnie, do szczytu Hnitesa, blisko źródeł Białego Czeremoszu – te dwa odcinki rozgraniczają w sposób naturalny ziemię małopolską po str. północnej, od ziem słowacko-węgierskich po str. południowej, 4) K. południowo-wschodnie (zwane też Mołdawskimi) oraz K. południowe (zwane też Alpami Transylwańskimi) – te dwa odcinki znajdują się w całości na terenie Rumunii, oddzielając Siedmiogród od Mołdawii (po str. wsch.) i Wołoszczyzny (po str. płd.).
Karpaty Wschodnie, zwane też Karpatami lub Beskidami Połonińskimi – tu omawiamy jedynie ich stronę północną – rozciągają się w płd. części województw lwowskiego i stanisławowskiego, lecz od czasu II wojny są podzielone: odcinek zawarty między przeł. Łupkowską a Użocką leży na terenie RP, pozostały znajduje się w granicach obecnego Państwa Ukraińskiego. Długość całych K.W. wynosi ponad 270 km, zaś omawiana tu część, zawarta między przeł. Użocką a Hnitesą – ponad 200 km.
Na główny łańcuch K.W. składają się cztery kolejno następujące pasma: Bieszczady, Gorgany, Czarnohora i Góry Czywczyńskie (wszystkie zob.). Biegną one ukośnie do stron świata: z płn.zach. na płd.wsch. Pasma te przechodzą w kierunku prostopadłym w pogórze, przybierające miejscami formę osobnych grup górskich. Są to: Góry Turczańskie, tzw. Skolszczyzna, Beskid Huculski, a osobne pasmo stanowią Góry Hryniawskie (wszystkie zob.). Najwyższą partię K.W. stanowi Czarnohora – jest to obok Tatr drugi obszar wysokogórski. Najwyższy szczyt Czarnohory i całych K.W.: Howerla, 2058 m npm.
Z K.W. – przecinając pogórze, a następnie Przedgórze Karpackie – spływa kilka rzek, z których każda, wraz ze swymi dopływami, tworzy rozległe, rozgałęzione doliny. Są to: Dniestr i jego kolejne południowe (prawe) dopływy: Stryj z Oporem, Świca, Łomnica, Bystrzyca Sołotwińska (Złota) i Nadwórniańska (Czarna), a osobno Prut i Czeremosz (w górnym biegu Czarny i Biały). Zlewiskiem tych rzek, za pośrednictwem Dniestru i Prutu, kierujących się ku płd. wschodowi, jest Morze Czarne.
Pod względem geologicznym, głównym składnikiem budowy K.W. są utwory fliszowe (tzw. flisz karpacki), czyli warstwowo poukładane różnorodne osady, które odkładały się na dnie istniejącego tu przed ok. 100 mil. lat oligoceńskiego morza, a następnie uległy sfałdowaniu w trakcie licznych procesów tektonicznych. Są to utwory przynależne do górnej kredy i paleogenu, a wykształcone przeważnie w różnego rodzaju piaskowce, wapienie, zlepieńce, margle i łupki.
Główny grzbiet i pogórze K.W. – z pewnymi wyjątkami – to obszar bogato zalesiony (w ostatnim półwieczu rabunkowej gospodarki mocno przetrzebiony). Jedynie najwyższe poziomy gór, o kształtach obłych, lecz stromych, ale nie skalistych (miejscami pokrytych gołoborzami i piarżyskami oraz znaczonych ostańcami) stanowią wysokogórskie, rozległe łąki, zwane tu połoninami, wykorzystywane do wypasu bydła. W dolinach pogórza prowadzona jest gospodarka rolnicza i sadownicza. Poza uprawami i hodowlą rozwinął się tu przemysł drzewny z rozbudowaną infrastrukturą (liczne leśne kolejki wąskotorowe). Ważną gałęzią gospodarki, związaną z walorami terenowo-krajobrazowymi i klimatycznymi, a także występującymi tu licznie żródłami mineralnymi, były od dawna usługi dla lecznictwa, rekreacji, turystyki i sportów zimowych.
K.W. zamieszkują Huculi i Bojkowie – społeczności pochodzenia wołosko-mołdawskiego (rumuńskiego), jako efekt migracji pasterskiej z Karpat południowych. na którą nałożyła się kolonizacja ruska (zob. Huculszczyzna). Utworzyły się trzy grupy etniczne: Huculi, Bojkowie i (w Karpatach zachodnich) Łemkowie. Używają swoistego dialektu, opartego na języku ruskim (cerkwie prawosławne, potem grecko-katolickie, były obsługiwane przez kler ruski), jednak z poważną domieszką słownictwa rumuńskiego, polskiego, węgierskiego, słowackiego i niemieckiego). Mieszkańcami miasteczek w obrębie pogórza byli głównie Polacy i spolszczeni Ormianie (osiedli tam przed wiekami) oraz w dużym procencie Żydzi. Na tym samym obszarze liczne były zaścianki szlacheckie (polskiej szlachty zagrodowej, w dużym stopniu zruszczonej) oraz wsie, założone i zamieszkałe (od XIX w.) przez kolonistów niemieckich. Po II wojnie Polacy i nieruskie mniejszości narodowe zostali stamtąd wysiedleni.
Historycznie K.W. należały do Polski od poł. XIV w., gdy król Kazimierz Wielki odzyskał Ziemię Czerwieńską po 4-wiekowym istnieniu tam księstwa Halicko-Włodzimierskiego. Jednak góry i ich zalesione podnóże były dotąd bezpańskie, a napływ ludności odbywał się spontanicznie. Królowie polscy nie utrudniali dalszej kolonizacji wołoskiej i ruskiej, a wzbogacili ją o osadnictwo polskie, niemieckie, żydowskie i ormiańskie.
Świadome zainteresowanie K.W. datuje się od dawna – o Prucie wiedział Jan Długosz. Pierwsze mapy pojawiły się z pocz. XVI w., bardziej dokładne w XVIII w. Pierwszy geograficzno-geologiczny opis O ziemiorództwie Karpatów dał z pocz. XIX w. Stanisław Staszic, a względnie dokładne mapy sporządzili wojskowi kartografowie austriaccy po I rozbiorze.
Szersze zainteresowanie turystyczne obudziło się w połowie XIX w. Jednym z pierwszych świadomych turystów był Władysław Wójcicki (1829), nieco później Wincenty Pol. Turystykę w szerszym wymiarze rozpoczęło Galicyjskie Towarzystwo Tatrzańskie – jego pierwsze oddziały powstały w Stanisławowie (1876) i Kołomyi (1878) Turystyka narciarska rozpoczęła się z końcem XIX w. W r. 1907 powstało we Lwowie Karpackie Towarzystwo Narciarzy (KTN).
K.W. przecięte są trzema ważnymi liniami kolejowymi i drogami w kierunku Węgier i Rumunii (powstałymi w końcu XIX w.): Sambor-Przełęcz Użocka, Stryj-Skole-Ławoczne oraz Stanisławów-Nadwórna-Woronienka. U podnóża Karpat przebiega równoleżnikowo linia kolejowa (zwana podkarpacką, niegdyś transwersalną), łącząca miasta całego Podkarpacia, od Żywca poczynając. Szynową sieć transportowo-komunikacyjną uzupełniały wspomniane leśne kolejki wąskotorowe.
(A.C.)