Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

GRÓDEK JAGIELLOŃSKI

Położenie. Miasto powiatowe w wojew. lwowskim, położone o 34 km na zachód od Lwowa, przy linii kolejowej (Kraków–) Przemyśl–Lwów, nad rzeką Wereszycą, tworzącą tu stawy. W 1880 r. miał ok. 8900 mieszkańców, a w okresie międzywojennym ok. 10 500, w tym 7,5 tys. Polaków, pozostali to Rusini, Niemcy i Żydzi. Ludność utrzymywała się głównie z handlu, pracy w zakładach przemysłowych oraz z uprawy lnu.
Historia. Pierwotna nazwa Gródka brzmiała Słony, gdyż był tu główny skład soli z warzelni z okolic Drohobycza i Starej Soli. Gródek był jednym z najstarszych miast na Rusi Czerwonej, pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 1213 r. Podobnie parafia rzym. kat. zalicza się do najstarszych placówek Kościoła łacińskiego na tamtych terenach. Istniała już w r.1372, o czym świadczy akt darowizny księcia Władysława Opolczyka. Gródek należał do dóbr królewskich i był siedzibą starostwa grodowego. Król Władysław Jagiełło nadał miastu prawo magdeburskie, uwalniając mieszkańców od danin i innych powinności na lat 12. W 1396 r. królowa Jadwiga usunęła z gródeckiego zamku węgierską załogę, osadzoną tam przez jej ojca, Ludwika Węgierskiego. Władysław Jagiełło w 1419 r. ufundował w Gródku kościół farny, a na zamku klasztor franciszkanów. Wiosną 1434 r. król Jagiełło zatrzymał się tam przejazdem, podążając z sejmu w Korczynie na Ruś dla odebrania hołdu lennego wojewody wołoskiego Stefana, i zmarł tam. Według „Kroniki” Bielskiego, przyczyną śmierci była choroba, jakiej król się nabawił słuchając długo w zimną noc śpiewu słowika. Serce króla zostało złożone w kościele Franciszkanów.
W ciągu trzech stuleci, od XV do XVII w., był Gródek wielokrotnie pustoszony przez Tatarów. W 1469 r. po pożarze miasta król Kazimierz Jagiellończyk odnowił wszystkie dotychczasowe przywileje i uwolnił mieszczan od podwód. Zygmunt I w 1557 r. przyznał nowe ulgi zniszczonemu kolejnym tatarskim najazdem miastu i pozwolił przez 10 lat obracać część podatków na naprawę murów warownych. Zygmunt August założył tam w 1566 r. fundusz dla ubogich, który następnie w latach 1660 i 1718 powiększany był przez darowizny Pawła i Zuzanny z Alembeków Kozłowskich.
Mimo częstych najazdów nieprzyjacielskich w Gródku dobrze rozwinęło się rzemiosło. Swoje cechy mieli tam rymarze, paśnicy, siodlarze, bednarze, kołodzieje, tokarze, garncarze i in. Po kolejnym zniszczeniu miasta w r.1611 sejm polecił staroście Władysławowi Myszkowskiemu odbudować miasto i zamek z dochodów starostwa. W 1655 r. Chmielnicki pokonał w okolicy Gródka garstkę wojska polskiego pod dowództwem Stanisława Potockiego, a po wojnach kozackich Gródek bardzo podupadł. W 1622 r. lustratorzy (jako miasto królewskie podlegał lustracji) naliczyli w rynku domów 22 (uprzednio 78), a na ulicach zaledwie 10 (uprzednio 82). Ponieważ od czasów Zygmunta Augusta obowiązywał w Gródku zakaz osiedlania się Żydów, w r.1688 starosta Władysław Gniński założył na terenie ogrodów zamkowych oddzielne miasteczko Gnin, które zasiedlił Żydami. Jan III nałożył na mieszkańców Gródka obowiązek pracy przy naprawie obwarowań miejskich i udziału w obronie miasta, a w 1684 r. zatwierdził fundację Gnina.
Kolejnym starostą był brat Gnińskiego, Jan, a później przez pewien czas starostwo gródeckie należało do królowej Marii Józefy, żony Augusta III, po śmierci której otrzymał je Jan Małachowski, zaufany dworu saskiego, potem jego syn Jacek. Gdy w 1785 r. rząd austriacki przejął starostwo, samo miasto zostało wyłączone spod zarządu państwowego. Około 1780 r. zaczęli do Gródka napływać osadnicy niemieccy, którzy utworzyli na obrzeżu miasta kolonię Vorderberg.
W Gródku było 5 kościołów (fara, kościół św. Barbary, św. Mikołaja, szpitalny św. Stanisława i klasztorny franciszkański) oraz 3 cerkwie.
Okolice Gródka obfitowały w len i przed 1880 r. przeniesiono tutaj szkołę uprawy lnu, założoną przez Galicyjskie Towarzystwo Gospodarcze w Grzędzie k. Lwowa. W 2. połowie XIX w. pracowało w Gródku kilka zakładów przemysłowych: garbarnia, huta wapienna, cegielnia, olejarnia, mydlarnia, młyn amerykański. Nad Stawem Drozdowskim znajdowała się stacja doświadczalna Instytutu Zoologii Uniwersytetu lwowskiego. W latach 1870–72 przeprowadzano w Gródku obserwacje meteorologiczne.
Zabytki. Kościół farny pw. Podwyższenia Krzyża św. – prezbiterium późnogotyckie, korpus z XVIII w., w latach 1930. powiększony przez dobudowanie zachodniej części nawy, zaprojektowanej przez Bronisława Wiktora. W tym czasie sprawiono też nowe, modernistyczne kamienne ołtarze z rzeźbami dłuta Franciszka Duszeńki (późniejszego twórcy pomnika Obrońców Westerplatte w Gdańsku i rektora gdańskiej ASP). Zamknięty w r.1947, służył jako magazyn. Na miejsce przy moście na Wereszycy, gdzie przed II wojną stała figura Matki Boskiej (zniszczona za czasów sowieckich), ustawiono przeniesioną z cmentarza figurę, która jeszcze dawniej stała przed farą. Kościół franciszkański z przylegającym czworobokiem klasztoru z XV w., wielokrotnie przebudowywany, opuszczony po skasowaniu klasztoru przez władze austriackie – obecnie jest w stanie ruiny.
Cerkiew pw. Zwiastowania z 1633 r., kamienno-ceglana z trzema kopułami. Cerkiew pw. św. Jana, drewniana, o podobnym założeniu.
Na miejscu zamku znajduje się park, dawniej nazywany królewskim. Przed II wojną na Rynku stał pomnik króla Władysława Jagiełły z 1903 r.
Czasy obecne. Kościół farny oddany do kultu i rekonsekrowany w roku 1990, odremontowany (dach na nowo pokryty, mury otynkowane od zewnątrz). Bezskuteczne są starania o zwrot plebanii lub o mieszkanie dla księży. Proboszczem, już czwartym z kolei (od 1990), jest ks. Jan Furgała. Kościołowi pomagają dawni mieszkańcy Gródka, osiadli w RP lub za granicą.
(M.T.)