Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

SKAŁA PODOLSKA

Położenie. Miasteczko w pow. borszczowskim, wojew. tarnopolskim. Położone nad Zbruczem, na wys. 265 m npm., przy linii kolejowej Czortków–Skała. W 1880 r. miało 6000 ludności, a w okresie międzywojennym ponad 4000. Mieszkańcy trudnili się rzemiosłem (wyrób płócien, sukna oraz wozów, pługów i sprzętów domowych) lub pracowali w tamt. fabrykach wódek i olejków eterycznych oraz w garbarniach i młynach.
Historia. Najdawniejsze wzmianki o Skale w źródłach z XV w. mówią o odbudowaniu przez Korjatowiczów w 1331 r. spalonego przez Tatarów drewnianego zamku. W 1393 r. Teodor Korjatowicz, prawdopodobnie za kontakty z królem węgierskim Zygmuntem Luksemburczykiem został wyparty z Podola przez w.ks. litewskiego Witolda, który odebrał mu szereg grodów, w tym Skałę, obsadzając je swoim wojskiem. Po śmierci Witolda w 1430 r. Skała została wcielona do Korony jako starostwo niegrodowe. Ze względu na zniszczenia, spowodowane najazdami nieprzyjacielskimi, została uwolniona w 1510 r. przez Zygmunta I od opłat czynszowych na 4 lata. W 1515 r. starostwo skalskie otrzymał Stanisław z Brzezia Lanckoroński, który dokonał kolejnej odbudowy zamku po zniszczeniach wojennych. W 1518 r. król odnowił przywilej lokacyjny dla Skały (data pierwszej lokacji nieznana) na prawie magdeburskim i nadał prawo na jarmarki roczne. S. Lanckoroński nie miał bezpośredniego spadkobiercy, przeniósł więc prawo dziedziczenia na bratanka Hieronima. W 1538 miasto zostało spalone przez Wołochów. Syn Hieronima, Stanisław, objął starostwo skalskie, odstąpione mu przez ojca w 1566 r., a od króla otrzymał w dożywocie młyn w Skale.
Dzieje miasta w ciągu całego XVII w. były bardzo burzliwe. W 1615 r. Tatarzy ponownie spustoszyli Skałę, a jej mieszkańców uprowadzili w jasyr. Podczas wojen kozackich miasto i zamek znów uległy zniszczeniu, w 1657 r. zajęte zostało czasowo przez księcia siedmiogrodzkiego Rakoczego, zaś w okresie wojen tureckich kilkakrotnie przechodziło z rąk do rąk. Przez cały ten czas posesorami starostwa byli Lanckorońscy – ostatnim był Mikołaj, zmarły w 1706 r. Starostwo objął następnie Walenty Mierzejewski, ożeniony z Agnieszką Lanckorońską. Po nim starostwo przeszło na jego zięcia Adama Tarłę, z którym łączy się ostatnia odbudowa zamku i budowa w obrębie jego murów pałacu mieszkalnego. Dzieło Tarły nie przetrwało długo, wkrótce zniszczone zostało przez pożar. Następnymi starostami byli kolejno syn Adama Kazimierz i bratanek Jan.
W I rozbiorze (1772 r.) Skała przypadła Austrii i przejęta została na własność rządową. Pewne ożywienie miasteczko zawdzięczało zainstalowanej tu granicznej komorze celnej. Zapewne pod koniec XVIII w. nabył Skałę Józef Wincenty Gołuchowski. Kolejnymi właścicielami byli jego potomkowie: Wojciech, dyrektor poczt polskich w Galicji; Agenor Romuald, namiestnik Galicji, twórca ordynacji; Agenor Adam, austriacki minister spraw zagranicznych (zmarły w 1921 r.). Gołuchowscy nie odbudowali zamku i postawili nową rezydencję w innym miejscu. Budowa pałacu odbywała się etapami (dat nie znamy). W 2. poł. XIX w. Adam Kopiński założył w Skale szpital, którego protektorami byli Gołuchowscy, oraz zakład dla ubogich, pozostający pod zarządem miejscowych proboszczów. Ostatnim właścicielem Skały był do r. 1939 Agenor Joachim Gołuchowski.
Zabytki. Kościół pw. Wniebowzięcia NP Marii, murowany, ufundowany w 1719 r. przez W. Mierzejewskiego, nie zniszczony podczas I wojny, odrestaurowany w okresie międzywojennym. Kaplica cmentarna z XIX w. Cerkiew gr.kat. murowana, wybudowana w 1882 r. Ruiny obwarowań zamkowych, z basztą tzw. „prochową”, i pałacu Tarłów, położone na płn.wsch. od miasteczka, na cyplu wysokiego brzegu Zbrucza.
Z całego założenia pałacowego hr. Gołuchowskich ocalały tylko stajnie, przerobione po II wojnie na budynki mieszkalne, duża część ogrodzenia i park krajobrazowy.
Czasy obecne. Kościół zwrócony do kultu w 1989 r. Dojeżdża tu ks. Józef Czarnik z Łosiacza.
(M.T.)