Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

SŁOWNIK GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNY

TURKA

Położenie. Miasto powiatowe w wojew. lwowskim, położone na wys. 572 m npm., nad rzeką Stryj, przy linii kolejowej Sambor–Sianki (–Użhorod). W r. 1880 było tu ok. 4600 mieszkańców, a w okresie międzywojennym ponad 10 000. Trudniono się tu wyrobem serów owczych i tkactwem (grube sukna). Działał tartak wodny.
Historia. Wieś Turka istniała już na pocz. XV w. i stanowiła część dóbr koronnych. Przywilejem wydanym w Medyce w 1431 r. Władysław Jagiełło nadał ją na własność rycerzowi wołoskiemu Vanczy Valachusowi i jego synom. Nadanie potwierdził Władysław Warneńczyk w 1444 r. i Zygmunt I w 1519 r. Potomkowie przyjęli nazwisko Tureckich, a pod koniec XVII w. jeden z nich, Stefan, wsławił się zwalczaniem zbójników węgierskich, grasujących na tamtych przygranicznych terenach. W odwecie Węgrzy spalili wieś wraz z drewnianym zameczkiem i uprowadzili ojca Stefana – Michała. Po raz drugi Turka została zniszczona przez wojska szwedzkie podczas wojny północnej w 1709 r. Rozdrobnioną z czasem między cząstkowych właścicieli i zniszczoną wieś wykupił w 1729 r. Antoni Kalinowski, i już w następnym roku uzyskał przywilej na założenie miasta. Chcąc zasiedlić nowo lokowane miasto, rozesłał do kancelarii grodzkich i ziemskich komunikaty, zachęcające zwłaszcza kupców i rzemieślników, do osiedlania się w Turce. Pierwszymi osadnikami byli przeważnie Żydzi i drobna, zubożała szlachta. Miasto, położone na ważnym szlaku Przemyśl–Munkacz (z Węgier do Polski), stało się rychło żywym ośrodkiem rzemiosła i handlu. Na cotygodniowych targach i jarmarkach rocznych handlowano bydłem i owcami oraz wyrobami miejscowej ludności (sery, wełna przędziona, sukna).
Początkowo Turka nie miała własnej parafii rzym.kat. i należała do parafii w Starym Mieście. Kalinowski własnym sumptem postawił dom misyjny dla sprowadzonych z Sambora jezuitów (1730, skasowany w 1774 przez Austriaków), kościół parafialny (1743) wraz z plebanią, a także cerkiew (1750). Turczańska parafia rzym.kat. była za czasów austriackich największa pod względem obszaru w całej Galicji. W tamtejszym kościele był czczony cudowny obraz Matki Boskiej. Fundacją Kalinowskiego był też ratusz oraz wiele domów mieszkalnych, z podcieniami, z których kilka przetrwało do I wojny światowej. Szczególną opieką otaczał Kalinowski ludność żydowską, dla której już w 1730 r. wybudował synagogę, a następnie przytułek dla starców i szkołę. Założył drukarnię żydowskich ksiąg religijnych i uzyskał na nią w 1739 r. przywilej królewski. Wychodzące stamtąd książki stały na wysokim poziomie graficznym.
Turka pozostawała w posiadaniu Kalinowskich ponad 120 lat. W 1852 r. wdowa po ostatnim z tego rodu sprzedała dobra Franciszkowi Goslethowi i Jerzemu Vortmanowi, a ci odstąpili je w 1868 r. Antoniemu Volpiemu de Cesamenfeld z Triestu. Ten z kolei odsprzedał dobra zawiązanej przez miejscowych Żydów spółce, która niebawem rozparcelowała znaczną ich część.
W 1914 r. w Turce powstały oddziały Związku Strzeleckiego, które dały I Brygadzie J. Piłsudskiego kilkudziesięciu żołnierzy.
Zabytki. Kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NP Marii, murowany, wybudowany staraniem proboszcza ks. Michała Kluczkiewicza w r. 1796, przebudowany i powiększony w 1903 r. Czczony był w nim cudowny obraz Matki Boskiej. Po II wojnie światowej używany kolejno jako sala gimnastyczna, magazyny, sklepy i stolarnia. Budynek „Sokoła”.
Czasy obecne. Kościół odzyskano dla kultu w r. 1992, dzięki staraniom miejscowej ludności i ks. Kazimierza Czubata, który dojeżdżał tu z Nowego Miasta. Budynek kościelny był w stanie posuniętej ruiny (zniszczony dach, zawalone sklepienie, brak okien, całkowicie ogołocone wnętrze). Do dnia dzisiejszego zdołano wyremontować dach oraz wieże i postawić plebanię. Proboszczem - ks. Kazimierz Buba. Parafia liczy ok. 60 wiernych.
(M.T.)